Điện thoại, laptop, máy tính bảng, đồng hồ thông minh hay tai nghe không dây đang bị thay mới với tốc độ ngày càng nhanh. Tuy nhiên, sau khi thải bỏ, nhiều thiết bị không được xử lý đúng quy trình mà bị trộn lẫn với rác sinh hoạt, chôn lấp hoặc xuất khẩu trái phép, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Theo báo cáo Giám sát rác thải điện tử toàn cầu 2024 của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) và Viện Đào tạo và Nghiên cứu Liên hợp quốc (UNITAR), lượng rác điện tử tăng nhanh gấp 5 lần tốc độ tái chế chính thức và có thể đạt 82 triệu tấn vào năm 2030 nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả. Hiện chỉ khoảng 22,3% rác điện tử được thu gom, tái chế đúng chuẩn môi trường.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng cảnh báo, rác điện tử là dòng chất thải tăng nhanh nhất toàn cầu, chứa nhiều kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadmium và các chất độc hại có thể gây tổn thương thần kinh, đặc biệt ảnh hưởng nghiêm trọng đến trẻ em nếu xử lý không an toàn.

Tại Việt Nam, rác thải điện tử đang gia tăng nhanh từ thiết bị gia dụng cũ đến điện thoại, laptop và các thiết bị điện tử nhỏ. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam phát sinh khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử mỗi năm và lượng rác này được dự báo tiếp tục gia tăng trong thời gian tới.

Rác điện tử chứa nhiều kim loại nặng và hóa chất độc hại như chì, cadmium, thủy ngân, có thể gây ô nhiễm đất, nước, không khí nếu xử lý không đúng cách. Đặc biệt, những người thu gom, tái chế rác điện tử phi chính thức đang đối mặt với nhiều nguy cơ sức khỏe. Nghiên cứu tại Hà Nội và TP.HCM đã ghi nhận tình trạng mắc các bệnh về da, hô hấp do tiếp xúc trực tiếp với loại rác thải này. Trong khi đó, hệ thống thu gom, tái chế rác điện tử tại Việt Nam vẫn còn manh mún, thiếu đồng bộ, nhiều cơ sở sử dụng công nghệ lạc hậu, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và thất thoát tài nguyên.

Khoảng trống chính sách trong xử lý rác thải điện tử

Trước thực trạng rác thải điện tử gia tăng nhanh tại Việt Nam, GS. Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường cho rằng, đây là xu hướng khó tránh khỏi khi thế giới đang bước sâu vào kỷ nguyên số, nơi các thiết bị điện tử ngày càng phổ biến và liên tục được thay mới.

Theo ông, tại nhiều quốc gia phát triển, rác thải điện tử đã được nhận diện là một nhóm chất thải riêng và được phân loại ngay từ hộ gia đình. Tuy nhiên, tại Việt Nam, bức tranh lại có phần khác biệt do thói quen tiêu dùng của người dân chưa giống với các nước phát triển.

“Trên thế giới, nhiều nước đã thực hiện phân loại rác tại nguồn và tách riêng rác điện tử. Trong khi đó, ở Việt Nam, người dân thường có xu hướng sửa chữa, tận dụng tối đa các thiết bị điện tử trước khi bỏ đi. Chính điều đó khiến lượng rác thải điện tử hiện nay chưa lớn như nhiều quốc gia khác”, GS. Đặng Hùng Võ nhận định.

Ông cho rằng, khi một thiết bị điện tử bị thải bỏ, trách nhiệm không thuộc riêng một bên nào mà cần được chia sẻ giữa người tiêu dùng, doanh nghiệp và cơ quan quản lý Nhà nước. Người tiêu dùng là đối tượng trực tiếp tạo ra rác điện tử khi thay mới thiết bị. Bên cạnh đó, các cơ sở sửa chữa, bảo dưỡng điện tử cũng là nguồn phát sinh đáng kể các linh kiện hỏng, không còn khả năng tái sử dụng.

Về phía cơ quan quản lý, theo ông Võ, vai trò quan trọng nhất là xây dựng cơ chế thu gom, tái chế và xử lý hiệu quả. Bởi khác với nhiều loại rác thải thông thường, rác điện tử vẫn chứa nhiều vật liệu có giá trị kinh tế cao.

“Trong rác thải điện tử có thể chiết xuất được vàng và nhiều kim loại quý khác. Nếu được xử lý bài bản, đây không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn mang lại giá trị kinh tế rất lớn”, ông Võ nói.

Đề cập đến lỗ hổng lớn nhất trong công tác quản lý hiện nay, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng, vấn đề cốt lõi nằm ở việc Việt Nam vẫn chưa có chính sách chuyên biệt đối với rác thải điện tử. Vì chưa có khung quản lý riêng, loại rác này hiện vẫn bị xem như rác thải thông thường.

Ông phân tích, tại nhiều nước phát triển, một thiết bị điện tử thường được thay mới sau khoảng 5 năm sử dụng, kể cả khi vẫn còn hoạt động tốt. Ngược lại, tại Việt Nam, người dân thường sử dụng thiết bị đến khi hỏng hoàn toàn, thậm chí tiếp tục sửa chữa nhiều lần trước khi quyết định thải bỏ.

“Ở Việt Nam, chỉ khi thiết bị không thể sửa chữa được nữa mới bị coi là rác điện tử. Điều đó khiến khối lượng rác điện tử chưa quá lớn, nhưng không có nghĩa chúng ta có thể chậm trễ trong việc xây dựng chính sách quản lý”, ông nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia này, việc chưa quan tâm đúng mức đến rác thải điện tử đang tạo ra khoảng trống trong quản lý môi trường. Dù số lượng chưa quá lớn, Việt Nam vẫn cần sớm có định hướng rõ ràng để tránh bị động trong tương lai khi lượng thiết bị công nghệ tiếp tục gia tăng mạnh.

“Dù ít hay nhiều thì vẫn phải có chính sách. Có thể chỉ là những quy định bước đầu, nhưng ít nhất phải cho thấy Nhà nước muốn quản lý rác điện tử theo hướng nào”, GS. Đặng Hùng Võ nêu quan điểm.

Ông cũng cho rằng, nếu không hành động sớm, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội tận dụng nguồn tài nguyên có giá trị từ rác điện tử. Thay vì chỉ coi đây là rác thải cần xử lý, cần nhìn nhận đây là nguồn nguyên liệu có thể tái chế trong mô hình kinh tế tuần hoàn. “Nhiều quốc gia đã thu hồi vàng, kim loại quý từ các linh kiện điện tử cũ. Việt Nam cũng cần thay đổi cách nhìn, coi rác điện tử là nguồn tài nguyên có thể khai thác thay vì chỉ xem đó là rác thải thông thường”.

Liên quan đến quy định về trách nhiệm tái chế của doanh nghiệp trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, ông cho rằng, việc phần lớn rác điện tử vẫn chảy vào các điểm thu gom tự phát cho thấy chính sách hiện hành vẫn chưa đủ cụ thể đối với loại chất thải đặc thù này.

“Do chưa có quy định rõ ràng nên rác điện tử hiện vẫn đang bị bỏ ngỏ trong hệ thống quản lý chất thải. Đây là vấn đề cần sớm được nhìn nhận nghiêm túc hơn trong thời gian tới”, GS. Đặng Hùng Võ nhấn mạnh.