Rà soát toàn quốc để củng cố niềm tin vào một kỳ thi minh bạch

PV: Thưa thầy, thầy là một trong những người đầu tiên lên tiếng về những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm môn Toán tại Tuyên Quang. Chiều tối qua (7/7), Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châuđã chỉ đạo rà soát kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 trên phạm vi cả nước. Thầy nhìn nhận như thế nào về chỉ đạo này và ý nghĩa của việc rà soát?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Trước hết, tôi muốn nói rằng việc phát hiện những dấu hiệu bất thường ở Tuyên Quang không phải do một cá nhân nào. Đó là kết quả từ rất nhiều thành viên trên cộng đồng mạng cùng phân tích dữ liệu. Bản thân tôi cũng chỉ là một trong những người lên tiếng và chia sẻ thêm những phân tích của mình.

Ở góc độ một giáo viên trong ngành giáo dục, tôi cho rằng chỉ đạo của Phó Thủ tướng là rất kịp thời. Thực tế, ngay khi xuất hiện những thông tin về dấu hiệu bất thường trong kết quả thi tại Tuyên Quang, Bộ GD&ĐT cũng đã vào cuộc rất sớm. Bộ đã cử đoàn công tác trực tiếp làm việc với Trường THPT chuyên Tuyên Quang và Sở GD&ĐT Tuyên Quang.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ thi có quy mô rất lớn với hơn một triệu thí sinh dự thi, đồng thời cũng có hơn một triệu gia đình dõi theo. Chính vì vậy, đây là kỳ thi luôn nhận được sự quan tâm và giám sát rất rộng rãi của xã hội.

Theo tôi, một trong những ưu điểm lớn nhất của kỳ thi hiện nay là tính minh bạch. Tất cả dữ liệu điểm thi đều được công khai, nhờ đó cộng đồng mới có cơ sở để phân tích và phát hiện những dấu hiệu bất thường. Nếu không có dữ liệu mở thì rất khó để xã hội cùng tham gia giám sát.

Cũng vì quy mô rất lớn và nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội nên việc Chính phủ chỉ đạo rà soát trên phạm vi cả nước thể hiện quyết tâm bảo vệ tính công bằng, khách quan của kỳ thi, đồng thời củng cố niềm tin của người dân đối với kết quả thi.

PV: Từ những dấu hiệu bất thường tại Tuyên Quang, theo thầy, vụ việc đặt ra những vấn đềgì đối với công tác tổ chức kỳ thi hiện nay?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Với số lượng bài thi đạt điểm tuyệt đối chiếm tỷ lệ rất cao như những gì đang được phản ánh thì rõ ràng đã xuất hiện những dấu hiệu bất thường ở quy mô lớn, thậm chí có thể có yếu tố tổ chức. Tuy nhiên, chi tiết vụ việc như thế nào thì vẫn phải chờ kết luận của cơ quan điều tra. Chúng ta không nên vội vàng suy diễn hay đưa ra kết luận khi chưa có kết quả chính thức.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là đây là kỳ thi có ý nghĩa rất quan trọng đối với tương lai của học sinh, bởi kết quả được sử dụng để xét tuyển vào đại học, cao đẳng. Khi lợi ích gắn với kết quả thi rất lớn thì nguy cơ phát sinh tiêu cực luôn tồn tại. Vì vậy, điều quan trọng nhất là phải hạn chế tối đa sự can thiệp của con người vào toàn bộ quy trình, từ tổ chức thi, coi thi, chấm thi cho đến công bố kết quả.

Nếu nhìn lại các vụ việc ở Hà Giang, Hòa Bình những năm trước, có thể thấy những lỗ hổng khi đó chủ yếu nằm ở khâu bảo quản bài thi, xử lý dữ liệu sau thi và quy trình chấm thi. Sau các vụ việc này, nhiều quy trình đã được siết chặt và khắc phục.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay lại xuất hiện một vấn đề khác. Những năm gần đây, vai trò thanh tra, giám sát và trực tiếp tham gia công tác coi thi của các trường đại học tại địa phương có phần mờ nhạt hơn, trong khi các địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn trong một số khâu tổ chức kỳ thi. Có thể chính ở những khâu vẫn còn sự tham gia trực tiếp của con người đã phát sinh sai sót, thậm chí là vụ lợi. Khi lỗ hổng đã bộc lộ thì cơ quan quản lý phải tiếp tục rà soát để bịt lại. Đó là việc bình thường trong quá trình hoàn thiện một kỳ thi quy mô lớn.

Thực tế, trong thi cử luôn tồn tại một cuộc đấu tranh giữa cơ quan tổ chức thi với những người tìm cách gian lận. Hai phía đó luôn song hành và rất khó để loại bỏ hoàn toàn. Ngay cả những kỳ thi chuẩn hóa quốc tế đang được nhiều trường đại học ở Việt Nam sử dụng để tuyển sinh như SAT hay IELTS cũng từng xảy ra những sự cố về kỹ thuật hoặc những phản ánh liên quan đến công tác tổ chức. Điều đó cho thấy khi có yếu tố con người và lợi ích thì không có hệ thống nào tuyệt đối hoàn hảo.

Tôi cũng muốn chia sẻ một góc nhìn tích cực. Với một kỳ thi có hơn một triệu thí sinh và hàng triệu bài thi, việc xuất hiện sai phạm ở một vài nơi là điều rất khó tránh khỏi. Quan trọng là khi phát hiện sai phạm thì phải xử lý nghiêm minh, đúng bản chất vụ việc, đồng thời tiếp tục hoàn thiện quy trình để hạn chế tối đa những lỗ hổng còn tồn tại.

Cũng cần nhìn nhận một cách công bằng rằng những dấu hiệu bất thường đang được phản ánh hiện mới xuất hiện ở một điểm thi cụ thể, chứ chưa phải trên diện rộng. Vì vậy, không nên từ một vụ việc mà phủ nhận toàn bộ nỗ lực tổ chức kỳ thi hay cho rằng kết quả kỳ thi nói chung không còn đáng tin cậy.

Để bịt lỗ hổng kỳ thi, phải phát huy dữ liệu mở và giám sát của xã hội

PV: Theo thầy, trong đợt rà soát kết quả thi trên phạm vi cả nước lần này, cơ quan chức năng nên tập trung vào những chỉ dấu nào để phát hiện bất thường?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Như tôi đã nói, ưu điểm lớn nhất của Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay là dữ liệu được công khai, minh bạch. Đây là nền tảng rất tốt để phân tích và phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Tuy nhiên, dữ liệu cũng có những giới hạn nhất định. Chỉ những sai phạm diễn ra ở quy mô đủ lớn thì khi phân tích phổ điểm hoặc dữ liệu kết quả mới bộc lộ rõ. Chẳng hạn, nếu chỉ là hiện tượng trao đổi bài, chép bài giữa một vài học sinh trong một phòng thi thì rất khó nhận biết thông qua dữ liệu. Nhưng nếu sai phạm xảy ra với quy mô lớn, như những gì đang được phản ánh ở Tuyên Quang với số lượng lớn bài thi đạt điểm tuyệt đối, thì các dấu hiệu bất thường sẽ hiện lên rất rõ trên phổ điểm.

Vì vậy, theo tôi, trước hết cơ quan chức năng cần tập trung rà soát những điểm thi mà cộng đồng mạng đã chỉ ra có dấu hiệu bất thường. Điều này không chỉ giúp làm rõ những nghi vấn của dư luận mà còn thể hiện sự minh bạch của cơ quan quản lý. Nếu phát hiện có vi phạm thì phải xử lý nghiêm để tạo tính răn đe.

Quan trọng hơn, sau mỗi vụ việc được phát hiện, điều cần làm không chỉ là xử lý cá nhân vi phạm mà còn phải nhìn lại toàn bộ quy trình để xác định lỗ hổng nằm ở đâu, từ đó tiếp tục hoàn thiện quy chế tổ chức thi.

PV: Theo thầy, đâu là giải pháp căn cơ để hạn chế tiêu cực trong các kỳ thi những năm tới?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Theo tôi, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là hạn chế tối đa những khâu có sự can thiệp trực tiếp của con người. Hiện nay, chúng ta đã có rất nhiều công cụ công nghệ hỗ trợ. Chẳng hạn, việc giám sát phòng thi hoàn toàn có thể thực hiện thông qua hệ thống camera. Trên thực tế, nhiều trường phổ thông đã được trang bị camera trong lớp học. Chi phí đầu tư hiện nay không quá lớn, trong khi hệ thống này không chỉ phục vụ kỳ thi tốt nghiệp THPT mà còn có thể sử dụng cho các kỳ kiểm tra, thi học kỳ, tuyển sinh lớp 10, đồng thời hỗ trợ bảo đảm an ninh trường học, phòng chống bạo lực học đường và nhiều mục đích khác.

Theo tôi, vấn đề không chỉ là có lắp camera hay không, mà là phải đưa hệ thống này vào quy trình giám sát kỳ thi một cách bài bản. Dữ liệu hình ảnh có thể được truyền về cơ quan có thẩm quyền hoặc được lưu trữ để phục vụ việc kiểm tra, truy xuất khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Chỉ riêng việc mọi người biết phòng thi có camera giám sát cũng đã tạo ra tác dụng phòng ngừa rất lớn. Giống như khi tham gia giao thông, chỉ cần biết tuyến đường có camera phạt nguội thì ý thức chấp hành đã khác. Trong phòng thi cũng vậy, khi biết mọi hoạt động đều được giám sát thì cả cán bộ coi thi và thí sinh sẽ có ý thức tuân thủ quy chế tốt hơn.

Quan trọng hơn, Bộ GD&ĐT cần tiếp tục tận dụng các công cụ phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để giảm bớt những khâu phụ thuộc vào yếu tố con người. Khi lợi ích gắn với kết quả thi thì con người luôn là mắt xích tiềm ẩn rủi ro. Vì vậy, chúng ta phải đặt niềm tin nhiều hơn vào dữ liệu và công nghệ.

PV: Sau vụ việc này, theo thầy, ngành giáo dục cần thay đổi cách thức giám sát như thế nào để chủ động phát hiện rủi ro, thay vì chờ đến khi dư luận lên tiếng?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Tất nhiên, trước khi điều chỉnh quy trình hay bổ sung thêm các giải pháp kỹ thuật, vẫn cần chờ kết luận chính thức của cơ quan điều tra để xác định chính xác sai phạm phát sinh ở khâu nào. Chỉ khi xác định đúng nguyên nhân thì mới có thể đưa ra giải pháp phù hợp và hiệu quả.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng một trong những điểm tích cực của Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay là dữ liệu được công khai, minh bạch. Chính sự minh bạch đó đã tạo điều kiện để xã hội cùng tham gia giám sát và phát hiện những dấu hiệu bất thường. Đây là điều không phải kỳ thi nào cũng làm được.

Nhìn ở một góc độ khác, việc những dấu hiệu bất thường được phát hiện cũng cho thấy cơ chế giám sát của xã hội đang phát huy tác dụng. Điều quan trọng bây giờ là phải làm rõ bản chất vụ việc, xử lý nghiêm nếu có sai phạm, đồng thời tiếp tục hoàn thiện quy trình tổ chức thi để bịt những lỗ hổng đã bộc lộ.

Theo tôi, cũng cần nhìn nhận vấn đề một cách khách quan. Với một kỳ thi có hơn một triệu thí sinh dự thi trên phạm vi cả nước, nếu có sai phạm ở một điểm thi thì đó là điều rất đáng tiếc và phải xử lý đến nơi đến chốn. Nhưng cũng không nên vì một vụ việc mà phủ nhận toàn bộ nỗ lực của ngành giáo dục hay đánh mất niềm tin vào kỳ thi. Điều cần hướng tới là sau mỗi sự việc, kỳ thi phải được hoàn thiện hơn, minh bạch hơn và công bằng hơn.

PV: Xin cảm ơn thầy!