Biên bản ghi nhớ được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký ngày 18/6, nhằm đặt nền tảng chấm dứt cuộc xung đột Mỹ - Israel với Iran. Văn bản nêu rõ Mỹ sẽ “phối hợp với các đối tác trong khu vực xây dựng một kế hoạch toàn diện, được các bên nhất trí, với quy mô ít nhất 300 tỷ USD dành cho công cuộc tái thiết và phát triển kinh tế của Cộng hòa Hồi giáo Iran”.

Tuy nhiên, MoU không quy định cụ thể nguồn tài chính hay cơ chế triển khai quỹ này. Các bên sẽ dành 60 ngày tiếp theo để đàm phán chi tiết, trong đó Mỹ cam kết miễn trừ trừng phạt và cấp các giấy phép cần thiết để thực hiện thỏa thuận.

Tranh cãi nội bộ Mỹ

Khoản quỹ 300 tỷ USD nhanh chóng trở thành chủ đề gây tranh cãi tại Mỹ, trong bối cảnh các vấn đề chi phí sinh hoạt, phúc lợi xã hội và kinh tế dân sinh tiếp tục là trọng tâm trong đời sống chính trị nước này trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.

Thượng nghị sĩ Amy Klobuchar của đảng Dân chủ cho rằng số tiền 300 tỷ USD có thể được sử dụng để giải quyết nhiều vấn đề trong nước.

“Với 300 tỷ USD, chúng ta có thể chấm dứt tình trạng vô gia cư, tài trợ nghiên cứu ung thư trong 40 năm và cung cấp chương trình giáo dục mầm non miễn phí cho mọi trẻ em trong hơn 7 năm. Thay vào đó, ông Trump lại gửi số tiền đó cho Iran”, bà viết trên mạng xã hội X.

Lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer tuyên bố đảng của ông sẽ không ủng hộ bất kỳ nỗ lực nào nhằm chuyển 300 tỷ USD cho Iran.

Trong khi đó, Hạ nghị sĩ Jason Crow chỉ trích: “Đảng Cộng hòa không tìm được nguồn tiền để giúp người Mỹ duy trì bảo hiểm y tế, nhưng lại có thể tìm ra 300 tỷ USD cho Iran”.

Không chỉ phe Dân chủ, một số nghị sĩ Cộng hòa cũng bày tỏ quan ngại về kế hoạch này, trong đó có Thượng nghị sĩ Roger Wicker - người được xem là có lập trường cứng rắn với Iran và là đồng minh của Tổng thống Trump.

Ông Wicker cho rằng ngay cả khi quỹ này không sử dụng tiền thuế của người dân Mỹ thì quy mô 300 tỷ USD vẫn khiến những lợi ích mà Iran nhận được theo thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama trở nên “nhỏ bé”.

Ông đề cập đến Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015, theo đó Mỹ và các bên đã giải phóng khoảng 55 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran để đổi lấy việc Tehran hạn chế chương trình hạt nhân, Iran chấp nhận các cuộc thanh sát quốc tế để được nới lỏng trừng phạt. Phần lớn số tài sản này được giữ tại các ngân hàng nước ngoài.

Tổng thống Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi JCPOA vào năm 2018 và nhiều lần khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai với Iran cũng sẽ vượt xa những điều khoản của JCPOA.

Đáng chú ý, MoU mới ký không đề cập trực tiếp đến tương lai chương trình hạt nhân của Iran mà chỉ khởi động tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm xử lý vấn đề này.

Ngoài quỹ tái thiết, bản ghi nhớ còn bao gồm cam kết dỡ bỏ ngay các biện pháp trừng phạt đối với ngành nhiên liệu hóa thạch của Iran, khởi động các cuộc đàm phán về việc giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Tehran và từng bước gỡ bỏ các lệnh trừng phạt khác.

Hạ nghị sĩ Thomas Massie, một trong những tiếng nói thường xuyên chỉ trích Tổng thống Trump, cũng chỉ phản đối quỹ tái thiết Iran. “300 tỷ USD lớn gấp 5 lần số tiền Quốc hội Mỹ chi cho hệ thống đường bộ và cầu cống trong một năm”, ông viết trên mạng xã hội X.

Quỹ tái thiết Iran sẽ lấy từ đâu?

Trước những tranh cãi đang ngày càng gia tăng, Tổng thống Trump khẳng định Mỹ sẽ không trực tiếp chi trả cho quỹ tái thiết này.

“Không có khoản thanh toán 300 tỷ USD nào từ Mỹ cho Iran cả. Đó là tin giả”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social, đồng thời cáo buộc phe Dân chủ đang sử dụng vấn đề này như một công cụ tuyên truyền chính trị.

Phó Tổng thống JD Vance cũng đưa ra thông điệp tương tự trong cuộc phỏng vấn đăng trên tờ New York Times cùng ngày.

“Sẽ không một đồng tiền thuế nào của người dân Mỹ được chuyển cho Iran”, ông Vance khẳng định.

Tại cuộc họp báo sau đó, ông Vance cho biết quỹ tái thiết có thể do các quốc gia Arab trong khu vực cùng những nhà đầu tư quốc tế quan tâm đến Iran tài trợ. Theo ông, việc thúc đẩy hội nhập kinh tế có thể góp phần duy trì hòa bình lâu dài tại Trung Đông.

Đến nay, chưa có quốc gia nào công khai cam kết đóng góp tài chính cho kế hoạch này. Ông Vance cũng nhấn mạnh Iran chỉ có thể tiếp cận các nguồn lực nói trên nếu “tuân thủ đầy đủ các cam kết và thay đổi hành vi”.