Bản ghi nhớ do Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết nêu cam kết của Mỹ trong việc phối hợp với các đối tác khu vực xây dựng một kế hoạch tái thiết và phát triển kinh tế Iran có quy mô tối thiểu 300 tỷ USD. Cơ chế triển khai cụ thể của sáng kiến này sẽ được xác định trong giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày.

Tuy nhiên, quy mô của quỹ đề xuất đã vấp phải phản ứng từ cả hai đảng tại Quốc hội Mỹ. Nhiều nghị sĩ Dân chủ cùng một số thành viên đảng Cộng hòa bày tỏ lo ngại về tính khả thi cũng như những tác động chính trị của kế hoạch. Trước làn sóng chỉ trích, các quan chức trong chính quyền Trump đã nhiều lần khẳng định quỹ này không sử dụng tiền thuế của người dân Mỹ.

Trước khi thỏa thuận được ký kết, Tổng thống Trump đã phủ nhận thông tin cho rằng Washington sẽ chi 300 tỷ USD cho Iran. Ông đã gọi những báo cáo như vậy là “tin giả” trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social.

Phó Tổng thống JD Vance cũng khẳng định Mỹ sẽ “không chuyển cho Iran một xu” theo thỏa thuận này. Ông Vance cho biết nguồn lực của quỹ có thể đến từ các quốc gia Arab trong khu vực cùng các nhà đầu tư quốc tế quan tâm đến triển vọng phát triển kinh tế của Iran. Tuy nhiên, đến nay chưa có quốc gia nào công khai xác nhận cam kết đóng góp tài chính cho sáng kiến trên.

Reuters cho biết quỹ tái thiết được hình dung như một cơ chế đầu tư do khu vực tư nhân tài trợ, thay vì một gói viện trợ hoặc bồi thường theo mô hình truyền thống.

Dẫn lời các nguồn tin am hiểu quá trình đàm phán, Reuters lưu ý hơn một nửa số vốn dự kiến đã nhận được cam kết từ các nhà đầu tư tư nhân thuộc nhiều khu vực khác nhau trên thế giới. Theo Reuters, quỹ này sẽ không sử dụng nguồn vốn từ chính phủ các nước và được tách biệt với các cuộc đàm phán liên quan đến việc nới lỏng lệnh trừng phạt hoặc giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran.

Đối mặt chỉ trích từ cả hai đảng

Dù vậy, đề xuất vẫn vấp phải nhiều ý kiến phản đối tại Quốc hội Mỹ. Các nghị sĩ cho rằng quy mô quá lớn của quỹ đặt ra câu hỏi về ưu tiên phân bổ nguồn lực trong bối cảnh nước Mỹ vẫn phải giải quyết nhiều vấn đề trong nước.

Thượng nghị sĩ Dân chủ Amy Klobuchar cho rằng nguồn lực như vậy có thể được sử dụng hiệu quả hơn cho các lĩnh vực như nhà ở, y tế và giáo dục. Lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer cũng chỉ trích sáng kiến trên, trong khi Hạ nghị sĩ Jason Crow đặt câu hỏi liệu những nguồn lực tương tự có nên được dành cho các chương trình an sinh xã hội của nước Mỹ hay không.

Sự phản đối không chỉ đến từ đảng Dân chủ. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Roger Wicker bày tỏ quan ngại và so sánh đề xuất này với Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015 – thỏa thuận hạt nhân được ký dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama. Theo ông Wicker, quy mô của quỹ tái thiết được đề xuất vượt xa những lợi ích kinh tế từng gắn với JCPOA, qua đó làm dấy lên nhiều câu hỏi về tác động lâu dài của thỏa thuận mới.

JCPOA từng cho phép giải phóng khoảng 55 tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran để đổi lấy việc Tehran chấp nhận các hạn chế đối với chương trình hạt nhân và cơ chế thanh sát quốc tế.

Mỹ đã rút khỏi thỏa thuận này vào năm 2018 dưới thời Tổng thống Trump. Kể từ đó, ông Trump nhiều lần khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai với Iran cũng cần vượt ra ngoài khuôn khổ của JCPOA.

Ngoài đề xuất thiết lập quỹ tái thiết, bản ghi nhớ mới còn bao gồm nhiều nội dung hợp tác kinh tế khác. Hai bên cam kết thảo luận về việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt, trong đó có những hạn chế đối với ngành nhiên liệu hóa thạch của Iran, đồng thời đàm phán về khả năng giải tỏa các tài sản bị phong tỏa của Tehran.

Khaleej Times nhận định thỏa thuận này là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm hạ nhiệt căng thẳng khu vực sau nhiều tháng xung đột liên quan đến Iran, Israel và các bên liên quan khác.

Tuy nhiên, nhiều nội dung then chốt của thỏa thuận, trong đó có cơ chế tài trợ và phương thức triển khai quỹ 300 tỷ USD, vẫn đang trong quá trình thương lượng.

Hiện quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD vẫn là nội dung gây tranh cãi nhất trong bản ghi nhớ mới. Trong khi chính quyền Trump khẳng định người nộp thuế Mỹ sẽ không phải gánh chi phí cho sáng kiến này, các nhà lập pháp thuộc cả hai đảng tiếp tục tranh luận về những hệ lụy kinh tế và chính trị có thể phát sinh khi tiến trình đàm phán được triển khai.

Một cuộc thăm dò mới do Economist/YouGov thực hiện cho thấy 48% số cử tri đảng Cộng hòa cho rằng Mỹ không nên hỗ trợ Iran khoản quỹ 300 tỷ USD phục vụ tái thiết và phát triển kinh tế. Chỉ 23% bày tỏ sự ủng hộ, trong khi 29% cho biết chưa có quan điểm rõ ràng. Tỷ lệ phản đối và ủng hộ trong nhóm cử tri Dân chủ cũng ở mức tương tự.