Tư duy quốc phòng mới trong kỷ nguyên cạnh tranh địa chính trị

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, câu chuyện bảo vệ Tổ quốc hôm nay không còn bó hẹp trong khái niệm phòng thủ quân sự truyền thống. Những cú sốc năng lượng, các cuộc tấn công mạng quy mô lớn, thao túng dữ liệu, gián đoạn logistics hay khủng hoảng chuỗi cung ứng giờ đây đều có thể trở thành nguy cơ an ninh trực tiếp đối với một quốc gia.

Điểm rất mới và cũng là yêu cầu rất cao mà Hội nghị Trung ương 2 đặt ra là phải nhìn nhận quốc phòng, an ninh, đối ngoại và phát triển kinh tế không còn là những lĩnh vực tách rời, mà phải được đặt trong một chỉnh thể thống nhất của tư duy phát triển quốc gia trong giai đoạn mới.

Theo đại biểu Trịnh Xuân An, giữ vững “thế chiến lược quốc gia” trước hết phải là giữ bằng được môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước nhanh nhưng bền vững, đồng thời không để Tổ quốc rơi vào trạng thái bị động trước các nguy cơ an ninh truyền thống và phi truyền thống.

Ở đây, đối ngoại quốc phòng được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng trong tổng thể đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam, chứ không phải một “nhánh riêng” tách biệt.

Ông An cho rằng, để vừa mở rộng không gian phát triển, vừa bảo đảm an ninh quốc gia từ sớm, từ xa, đối ngoại quốc phòng thời gian tới cần phát huy ở ba phương diện lớn: giữ nước từ sớm, từ xa bằng biện pháp hòa bình; mở rộng không gian phát triển quốc gia; và góp phần giữ thế cân bằng chiến lược trong quan hệ quốc tế.

Nếu như trước đây nguy cơ thường được xử lý khi đã hiện hữu, thì hiện nay phải chủ động phòng ngừa, hóa giải từ khi còn manh nha. Đối ngoại quốc phòng cần góp phần xây dựng lòng tin chiến lược, tăng cường đối thoại, kiểm soát khác biệt, ngăn ngừa nguy cơ hiểu nhầm, tính toán sai lầm, tạo các “vành đai ổn định” về an ninh xung quanh đất nước.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới. “Một quốc gia muốn thu hút đầu tư lớn, phát triển công nghệ cao, xây dựng trung tâm tài chính, logistics hay các chuỗi sản xuất hiện đại thì điều kiện tiên quyết phải là môi trường hòa bình và ổn định”, Đại biểu Trịnh Xuân An nói.

Thực tế quốc tế cho thấy, chỉ một biến động an ninh ở các tuyến hàng hải chiến lược hay một cuộc khủng hoảng chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đủ làm đảo lộn hoạt động sản xuất, thương mại và tăng trưởng của nhiều nền kinh tế.

Bài học từ nhiều cuộc xung đột gần đây cho thấy, khi các tuyến năng lượng bị gián đoạn, tác động không chỉ dừng ở giá nhiên liệu tăng cao mà kéo theo khủng hoảng lạm phát, đứt gãy logistics và suy giảm tăng trưởng trên diện rộng.

Chính vì vậy, theo ông Trịnh Xuân An, đối ngoại quốc phòng hiện nay phải mở rộng sang hợp tác an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, an ninh năng lượng, an ninh biển, ứng phó thiên tai, cứu hộ cứu nạn và bảo vệ hạ tầng chiến lược.

“Quốc phòng mạnh không tách rời phát triển, mà phải đồng hành, kiến tạo và bảo vệ không gian phát triển của đất nước”, ông An nói.

Theo Đại biểu Trịnh Xuân An, nhiều người nhìn chính sách quốc phòng “4 không” của Việt Nam chỉ như một tuyên bố nguyên tắc, nhưng thực chất đây là một lựa chọn chiến lược rất sâu sắc để bảo vệ lợi ích quốc gia. Đồng thời cũng phản ánh rõ quan điểm nhất quán của Việt Nam là không chọn phe, nhưng luôn chọn lẽ phải, chọn luật pháp quốc tế và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Theo ông An, “không chọn phe” không đồng nghĩa với trung lập hay đứng ngoài cuộc, mà là cách để Việt Nam duy trì được không gian chiến lược độc lập, tránh bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh đối đầu, giữ được quyền tự quyết trong các vấn đề chiến lược, đồng thời mở rộng quan hệ hợp tác với tất cả các đối tác trên cơ sở bình đẳng, cùng có lợi.

“Hội nhập sâu rộng nhưng không lệ thuộc; hợp tác toàn diện nhưng không đánh đổi độc lập, chủ quyền; mở cửa mạnh mẽ nhưng luôn giữ được quyền tự quyết trong những vấn đề chiến lược”, ông Trịnh Xuân An phân tích.

Theo ông, đây cũng chính là bản lĩnh của tư duy “tự chủ chiến lược” mà Việt Nam đang theo đuổi.

Pháp luật quốc phòng phải vừa là “lá chắn” vừa là “đường ray” phát triển

Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng, an ninh là một trong những nguyên tắc căn cốt, đã được nêu trong nhiều văn kiện Đảng, Hiến pháp và Luật Quốc phòng. Tuy nhiên theo đại biểu Trịnh Xuân An, trong bối cảnh mới, nội hàm cần được nhận thức đầy đủ và cập nhật hơn so với trước đây.

“Nếu như trước đây chúng ta chủ yếu nhìn ở góc độ “kết hợp” theo nghĩa hỗ trợ lẫn nhau, thì nay phải chuyển mạnh sang tư duy “tích hợp chiến lược”, nghĩa là phát triển kinh tế ngay từ đầu phải tính đến yêu cầu quốc phòng, an ninh; đồng thời quốc phòng, an ninh cũng phải kiến tạo không gian và động lực cho phát triển”, đại biểu Trịnh Xuân An nhấn mạnh.

Điều này thể hiện rất rõ trong các bài toán quy hoạch lại địa giới, đô thị, hạ tầng giao thông, trung tâm logistics, cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, đô thị ven biển hay vùng biên giới hiện nay.

Một tuyến giao thông chiến lược không chỉ phục vụ vận tải hàng hóa mà còn phải bảo đảm khả năng cơ động lực lượng khi cần thiết. Một sân bay hay cảng biển không chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế mà còn phải tính đến yếu tố lưỡng dụng, sẵn sàng cho các tình huống khẩn cấp.

Theo ông An, khi mục tiêu tăng trưởng hai con số được đặt ra, nếu chỉ chạy theo tốc độ mà xem nhẹ yếu tố an ninh thì rất dễ tạo ra những “điểm dễ tổn thương chiến lược”.

Bởi vậy, tăng trưởng hiện nay không chỉ cần nhanh mà còn phải an toàn, có sức chống chịu cao, bảo đảm tự chủ chiến lược về năng lượng, an ninh dữ liệu, an ninh chuỗi cung ứng, an ninh tài chính và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp và sáp nhập các tỉnh, thành phố tạo ra không gian phát triển mới, yêu cầu tích hợp quốc phòng, an ninh trong quy hoạch phát triển càng trở nên cấp thiết hơn.

Theo ông Trịnh Xuân An, khi hình thành các không gian hành chính – kinh tế mới sau sáp nhập với quy mô quản trị lớn hơn, khoảng cách địa lý xa hơn và cấu trúc dân cư đa dạng hơn, thì yêu cầu giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội và xây dựng “thế trận lòng dân” sẽ trở thành yếu tố nền tảng cho phát triển.

Một điểm đáng chú ý khác trong tư duy quốc phòng hiện nay là sự nổi lên mạnh mẽ của các thách thức an ninh phi truyền thống.

Theo đại biểu Trịnh Xuân An, các nguy cơ như an ninh mạng, biến đổi khí hậu, cạnh tranh công nghệ hay đứt gãy chuỗi cung ứng giờ đây tác động trực tiếp tới ổn định quốc gia và tăng trưởng kinh tế, thậm chí trong nhiều trường hợp không kém các nguy cơ an ninh truyền thống.

Ông cho rằng, an ninh mạng và cạnh tranh công nghệ đang trở thành một “không gian tác chiến mới”.

Vì vậy, đối ngoại quốc phòng cần thúc đẩy hợp tác đào tạo nhân lực công nghệ cao, bảo vệ hạ tầng số, cảnh báo sớm các nguy cơ an ninh mạng và tham gia xây dựng các chuẩn mực quốc tế về hành xử có trách nhiệm trên không gian mạng.

Song điều quan trọng hơn, theo ông, là phải gắn với mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, tránh lệ thuộc chiến lược về dữ liệu, nền tảng số hay công nghệ lõi.

Đối với biến đổi khí hậu và thiên tai, đây không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là lĩnh vực thể hiện rất rõ tính nhân văn và trách nhiệm của đối ngoại quốc phòng hiện đại.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề bởi nước biển dâng, thời tiết cực đoan và thiên tai bất thường. Vì vậy, hợp tác quốc phòng cần mở rộng sang chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm, tìm kiếm cứu nạn, cứu trợ nhân đạo và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng.

Theo ông Trịnh Xuân An, về lâu dài, điểm cốt lõi là phải xây dựng được năng lực “phòng thủ từ sớm, từ xa” đối với cả các nguy cơ phi truyền thống.

Khi đó, đối ngoại quốc phòng không chỉ góp phần bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, mà còn trở thành công cụ quan trọng để bảo vệ tăng trưởng, ổn định xã hội và không gian phát triển của đất nước trong dài hạn.

Từ góc độ người tham gia công tác xây dựng pháp luật về quốc phòng, an ninh và đối ngoại, ông Trịnh Xuân An cho rằng yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là “bổ sung thêm quy định”, mà quan trọng hơn là phải đổi mới tư duy lập pháp đối với lĩnh vực đối ngoại quốc phòng.

Điểm cốt lõi là pháp luật phải giúp chúng ta xây dựng được một nền quốc phòng hiện đại, tự chủ, có khả năng hợp tác sâu rộng nhưng không lệ thuộc; một quân đội đủ năng lực bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống, đồng thời đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, trong đó có yêu cầu tăng trưởng cao, thậm chí tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.

Pháp luật về quốc phòng, an ninh và đối ngoại vì vậy phải vừa là “lá chắn” bảo vệ quốc gia, vừa là “đường ray” thể chế để mở rộng hợp tác, huy động nguồn lực và nâng cao vị thế Việt Nam trong bối cảnh thế giới, khu vực biến động rất nhanh và khó lường.