Quản lý vỉa hè nếu siết chặt theo hướng “cấm tuyệt đối”thì cuộc sống nhữngngười phụ thuộc vào vỉa hè sẽ bị đảo lộn. Nhưng nếu buông lỏng, đô thị sẽ trở nên lộn xộn, nhếch nhác. Việc xử lý lấn chiếm vỉa hè hoàn toàn có thể thực hiện được nhưng không nên cứng nhắc, cần cân nhắc đến yếu tố nhân văn và đời sống người lao động.

Thực tế cho thấy, nhiều đợt ra quân “giành lại vỉa hè” từng được triển khai mạnh mẽ ở một số thành phố lớn trong cả nước nhưng kết quả thiếu bền vững. Nguyên nhân là chưa giải quyết được gốc rễ – đó là nhu cầu mưu sinh và thiếu không gian thay thế phù hợp. Kinh nghiệm và hướng tiếp cận mới của nhiều đô thị trên thế giới đã chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “quản lý linh hoạt” đối với kinh tế vỉa hè.

Thay vì cấm, cần tổ chức sắp xếp lại

Chủ trương lập lại trật tự đô thị, dành vỉa hè cho người đi bộ của thành phố Đà Nẵng là đúng đắn và cần thiết. Ông Nguyễn Hoàng Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội thành phố Đà Nẵng chorằng,vỉa hè gắn liền với đời sống người dân và tạo nên nét văn hoá không thể thiếu cho mỗi đô thị. Thay vì cấm kinh doanh, cần tổ chức sắp xếp lại. Trước đây, thành phố Đà Nẵng (cũ) triển khai đã khó, nay sáp nhập lại,một bộ phận dân buôn bán các đô thị cũ tràn về đây để buôn bán lại càng khó hơn.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hà, thành phố nên khảo sát, thực hiện thí điểm ở những tuyến phố đủ điều kiện, sau đó rút kinh nghiệm và mở rộng dần: “Chủ trương của TPlà rất đúng đắn,bởi vì bộ mặt đô thị nếu để lúcnào cũng lôm nhôm là khôngđược. Tuy nhiên, phải có lộ trình, rõ đối tượng, chọn xem conđường nào; phải có những khảo sátkỹ hơn, tham vấn người dân tốthơn, nó sẽ bền vững lâu dài.Bâygiờ họ không có công ănviệc làm, một thời gian không chịu được là họ lại bungra”.

Đồng ý quan điểm này, PGS.TS Bùi Quang Bình, G

iảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Đà Nẵng nói rằng, từ câu chuyện lập lại trật tự vỉa hè tại Quận 1, TP Hồ Chí Minh trước đây cho thấy, các biện pháp xử lý mạnh tay có thể mang lại hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng nếu không đi kèm với giải pháp sinh kế, quy hoạch không gian kinh doanh thay thế và cơ chế quản lý lâu dài thì rất khó duy trì bền vững, vỉa hè dễ bị tái lấn chiếm sau một thời gian.

Theo GS.TS Bùi Quang Bình, Đà Nẵng muốn lập lại trật tự vỉa hè cần giải quyết cái gốc của vấn đề là có lộ trình để chuyển đổi sinh kế cho người buôn bán phụ thuộc vào vỉa hè: “Chúng ta chấp nhận một mô hình kinh tế không chính thức rồi, muốn tổ chức lại thì vai trò của Nhà nước là quản lý, quản trị. Tổ chức quản trị không có nghĩa làdùng công cụ hành chính mà phải bảo đảm nguyên tắc đồng thuận, lợi ích phải đồng đều,phải có lộ trình đúng mực”.

Đối với một đô thị cổ đặc thù như Hội An, không thể quản lý giống các đô thị khác. Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội Ancho rằng, Hội An bây giờ khác xưa nhiều lắm. Bây giờ việc kinh doanh ở khu phố cổ Hội An không còn giữ được hồn cốt, đặc trưng nhân tình thuần hậu của người Hội An.

Ông Phạm Phú Ngọc ủng hộ chủ trươnglập lại trật tư vỉa hè nhưng nếu dọn hết vỉa hè, không còn gánh hàng rong thì mất đi phần hồn của di sản phố cổ. Ông Ngọc đề nghịcần tiếp tục duy trì Đề án gánh hàng rong ở khu phố cổ Hội An: “Chúng tôi sẽ phối hợp với UBND phường chothực hiện lại Đề ángánh hàng rong để làm saogiữ gìn nét đẹp, nét văn hóacủa người dân bản địa Hội An gắn với lối sống của người dânHội An trong khu di sản”.

Thực hiện chủ trương của thành phố Đà Nẵng về bảo đảm trật tự đô thị, một số nơi đã chủ động rà soát, đề xuất thành phố cho sắp xếp lại việc kinh doanh có điều kiện trên vỉa hè. Đối với đường có vỉa hè rộng, xa trung tâm, lưu lượng người đi bộ ít có thể cho phép buôn bán theo giờ và theo mặt hàng.

Ông Nguyễn Văn Duy, Chủ tịch UBND phường Hải Châu cho biết, địa phương không cứng nhắc mà phân2 nhómsửdụng“mét vuông sinh lời” và “mét vuông sinh tồn”để có biện pháp giải quyếtphù hợp. Đối với những hộdâncó nhà, hàng quáncố định ởmặt tiền đườngnhưng lấn chiếm vỉa hè để kinh doanh, buôn bán kiếm lời thì kiên quyết xử lý, để dành vỉa hè cho người đi bộ và để xe máy.

Đối với những hộ khó khăn hoàn toàn phụ thuộc vào vỉa hè thì xử lý mềm mỏng hơn: “Những hộ kinh doanh không cómặt bằng cố định, có nhiều trườnghợp khó khăn thật sự, chúng tôi có hai phương án chuyển đổi nghềthông qua vận động hội doanh nghiệpphường cùng đồng hành với chính quyềntrong việc là tuyển dụng lao độngphổ thông; Rà soát những lô đất trốnghiện chưa sử dụng, sắp xếp tạm những hộ này vào những lô đấtnày, để đảm bảo duy trì mưusinh, tránh bị đứt gãy”, ông Nguyễn Văn Duy nói.

Vỉa hè vừa đảm bảo trật tự, vừa tạo giá trị dịch vụ

Việc lập lại trật tự vỉa hè đã được nhiều đô thị trên cả nước thực hiện nhưng kết quả không như mong đợi, thiếu bền vững. Đà Nẵng cũng không ngoại lệ. Nhiều năm trước đây, thành phố Đà Nẵng thành lập hẳn đội thanh niên xung kích chuyên thực hiện nhiệm vụ dẹp vỉa hè.

Thời điểm đó, Đà Nẵng được xem là điểm sáng, là hiện tượng. Đến khi giải tán lực lượng này, trật tự vỉa hè của thành phố lại nhốn nháo. Sau này, thành phố cũng nhiều lần triển khai rầm rộ các đợt ra quân với nhiều giải pháp, trong đó có sơn kẻ vạch vỉa hè cho phép buôn bán và để xe máy, trật tự vỉa hè được chấn chỉnh tốt hơn. Nhưng vì nhu cầu mưu sinh, ý thức chấp hành của một bộ phận người dân chưa cao, công tác quản lý yếu kém, thậm chí buông lỏng, vỉa hè lại bị chiếm dụng, không còn lối đi cho người đi bộ.

Ông Võ Tấn Hà, Phó Giám đốc Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng cho rằng,về nguyên tắc, vỉa hè khôngđược phép sử dụng kinh doanh, chỉ hướng dẫn để xe máy, còn ưu tiên phục vụ cho người đi bộ.

“Hiện nay, đang trong giai đoạn những bước đi đầu tiên, chúng tôi ra quân rà soát, thống kê lại để có biện pháp xử lý. Ví dụ như ở Hội An, do đặc thù hơi khác so với các địa phương khác, hoặc một số phố đi bộ vào ban đêm thì sẽ xử lý như thế nào. Có những vấn đề vướng mắc sẽ có đề xuất xử lý với những tình huống phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, cần tôn trọng nguyên tắc, vỉa hè ưu tiên cho người đi bộ”, ông Hà nói.

Trao đổi về vấn đề này, kiến trúc sư Vũ Quang Hùng khẳng định, chủ trương lập lại trật tự đô thị của Đà Nẵng là đúng, nhưng cách làm phải chuyển từ “xóa bỏ” sang tổ chức lại trên cơ sở quy hoạch và quản trị. Vỉa hè là tài sản công đa chức năng, trong đó lối đi bộ là bắt buộc, các hoạt động khác chỉ được tồn tại khi có điều kiện.

“Giải pháp cốt lõi là thiết kế lại kinh tế vỉa hè: Phân vùng theo chức năng đô thị (trung tâm, du lịch, dân cư), xác định rõ khu cấm – khu cho phép – khu thí điểm; Chuẩn hóa không gian và phương tiện kinh doanh (kích thước, vật liệu, màu sắc, khoảng lùi); Cấp phép theo vị trí và khung giờ, gắn với sức chứa từng tuyến; Số hóa quản lý thông qua bản đồ vị trí, mã định danh, giám sát camera, phản ánh qua 1022, công khai trạng thái xử lý”, ông Hùng nói.

Kinh nghiệm quốc tế về quản lý đô thị cho thấy: Đưa vào quản lý tốt hơn cấm tuyệt đối. Khi có không gian hợp pháp, chi phí phù hợp và giám sát liên tục, người dân sẽ chuyển từ tự phát sang tuân thủ. Khi đó, vỉa hè vừa đảm bảo trật tự, vừa tạo giá trị dịch vụ – du lịch, thay vì là điểm xung đột kéo dài…

Vỉa hè là không gian công cộng dành cho người đi bộ, là bộ mặt đô thị và cũng là nơi mưu sinh của hàng ngàn lao động tự do. Quản lý vỉa hè không chỉ là chuyện dẹp lấn chiếm hay xử phạt, mà còn là câu chuyện an sinh xã hội, quản trị đô thị và sinh kế của người dân.

Nếu chỉ siết chặt trật tự mà thiếu giải pháp thay thế, nhiều hộ nghèo sẽ mất kế sinh nhai. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, đô thị sẽ nhếch nhác, giao thông hỗn loạn, quyền đi bộ của người dân bị xâm phạm. Do đó, cần một cách tiếp cận hài hòa: vừa đảm bảo trật tự vỉa hè, vừa giữ được sinh kế của người dân.