Câu chuyện giảm nghèo nơi lưng chừng trời ở Phiêng Khoài (Sơn La) bắt đầu từ những đổi thay trong cách trồng cây, chăm quả và tìm đường đưa nông sản ra thị trường.

Xã Phiêng Khoài có những vườn mận nằm nghiêng trên sườn núi, mùa hoa nở trắng một khoảng trời. Mây khi quẩn dưới chân đồi, khi tràn qua những mái nhà, che khuất cả lối vào bản. Khí hậu mát mẻ là món quà của thiên nhiên, còn để có được vườn cây trĩu quả trên đất dốc lại là công sức bền bỉ của bao thế hệ cư dân vùng biên.

Nhưng quả ngọt chưa hẳn đã mang lại những mùa no đủ. Khi nguồn thu chủ yếu dồn vào một vụ mận, cuộc sống của nhiều gia đình cũng lên xuống theo thời tiết và giá thu mua. Mận chín rộ, người trồng càng sốt ruột: quả không thể chờ lâu trên cây, trong khi đường xuống chợ còn xa.

Muốn bớt chật vật, bà con phải tìm cách thu được nhiều hơn từ mảnh vườn của mình. Những đường ống nước vượt dốc, hàng cà phê trồng xen và chiếc điện thoại thông minh đang mở ra cách làm mới.

Đưa nước lên núi,đưa kỹ thuật vào vườn

Nông sản từ Phiêng Khoài xuống miền xuôi vẫn phải đi qua những cung đường đèo quanh co dốc đứng. Nhưng nhưng hướng dẫn kỹ thuật, công nghệ chăm sóc cây trồng mới, thông tin nguồn cây giống quý hay thông tin thị trường lại có thể đến với người trồng “bằng phẳng” hơn nhiều - qua màn hình điện thoại.

Cùng với hoạt động khuyến nông, internet giúp bà con tiếp cận thêm kinh nghiệm chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, điều chỉnh thời điểm thu hoạch. Những cách làm từng xa lạ được tìm hiểu, trao đổi rồi thử nghiệm ngay trong vườn nhà.

Với sự hỗ trợ về vốn của Ngân hàng Chính sách xã hội, gia đình ông Sùng A Vàng, người Mông ở bản Na Lù, đã đầu tư đường điện, máy bơm và hệ thống dẫn nước lên vườn mận. Trên đất dốc, chủ động được nước tưới là vượt qua một trở ngại lớn.

“Vay được vốn, mình đầu tư 2 nghìn mét dây điện, hơn nghìn mét ống nước hết 80 triệu, đủ để tưới cho 3ha vườn mận nhà mình. Công lắp đặt thì nhờ anh em trong bản, hết một con lợn 30kg với 1 can rượu là xong…”, ông Vàng kể.

Sau câu chuyện mộc mạc ấy là một khoản đầu tư được tính toán cho nhiều mùa quả. Có nước, gia đình ông mới có điều kiện chăm sóc vườn cây theo yêu cầu kỹ thuật, thử sức với mận trái vụ.

Theo ông Vàng, năm đầu làm trái vụ, sản lượng thấp hơn chính vụ, công chăm sóc cũng nhiều hơn vì phải ứng phó với thời tiết không thuận. Bù lại, có thời điểm mận bán được tới 80.000 đồng/kg. Thêm một đợt thu hoạch là thêm nguồn tiền trang trải, bớt cảnh dồn mọi trông đợi vào một mùa mận chín.

Trước đây, một số hộ cũng thử làm mận trái vụ nhưng kết quả chưa như mong muốn: cây ít quả, quả nhỏ, chất lượng không đồng đều. Bởi vậy, giá bán cao chỉ là một phần câu chuyện. Để có lãi lâu dài, người trồng còn phải nắm kỹ thuật, tính chi phí và giữ sức cho cây qua những mùa sau.

Một mảnh vườn, thêm mùa thu nhập

Bên cạnh điều chỉnh mùa mận, Phiêng Khoài còn tìm thêm nguồn thu từ khoảng đất giữa những hàng cây. Cà phê được trồng xen trong vườn mận, vườn cây ăn quả, giúp người dân có thêm sản phẩm trên cùng diện tích canh tác.

Theo thống kê của ủy ban nhân dân xã Phiêng Khoài, đến tháng 10/2026, Phiêng Khoài có 153ha cà phê, trong đó khoảng 100ha cho thu hoạch. Các vùng trồng xen tập trung tại Kim Chung và Hang Mon; mùa hái quả thường kéo dài từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau.

Mận cho thu vào một thời điểm, cà phê mang lại nguồn tiền ở thời điểm khác. Với những gia đình ít đất sản xuất, cách bố trí ấy có ý nghĩa thiết thực: tận dụng vườn sẵn có, phân bổ công việc và giảm sự phụ thuộc vào giá của một loại nông sản.

Tuy nhiên, trồng xen cũng đòi hỏi chăm sóc phù hợp. Mật độ, ánh sáng, nước và dinh dưỡng phải được tính toán để hai loại cây cùng phát triển. Nếu trồng quá dày, bỏ qua việc tỉa cành, tạo tán, nguồn thu mong đợi có thể bị ảnh hưởng bởi chính sự cạnh tranh giữa các cây trong vườn.

Với ông Lò Văn Đãi, người Xinh Mun ở bản Hang Mon 2, khoảng đất dưới tán mận đã mang lại thêm một mùa thu hoạch. Gia đình ông trồng xen 2ha cà phê, nhờ đó có thêm nguồn thu ngoài vụ mận, bớt phụ thuộc vào một loại nông sản.

“Gia đình tôi có 2ha cà phê trồng dưới tán mận, năm vừa rồi thu được hơn chục tấn, bán giá 30 nghìn đồng một cân. Năm nay cà phê được giá hơn, hy vọng gia đình sẽ có thu nhập tốt hơn”, ông Đãi chia sẻ.

Hết mùa mận lại đến mùa cà phê, công việc và nguồn thu được trải ra nhiều thời điểm trong năm. Trên cùng mảnh vườn, bà con có thêm khoản tiền để trang trải cuộc sống, đầu tư chăm sóc cây và chủ động hơn khi một loại nông sản xuống giá.

Từ làm mận trái vụ đến trồng xen cà phê, thay đổi đáng chú ý là người nông dân bắt đầu tính toán cả lịch thu hoạch, chi phí và rủi ro. Mảnh đất vẫn vậy, nhưng cách tổ chức sản xuất đang khác trước.

Đường xuống chợ mở từ màn hình điện thoại

Làm ra quả ngon mới là một nửa công việc. Nửa còn lại là bán cho ai, bán bằng cách nào để công sức chăm vườn được trả xứng đáng.

Internet giúp người trồng tìm hiểu yêu cầu của thị trường, kết nối với hợp tác xã, trao đổi kỹ thuật và tiếp cận quy trình sản xuất an toàn. Nhưng để có chứng nhận VietGAP, vườn cây phải đáp ứng các yêu cầu thực tế về sản xuất, ghi chép và kiểm soát chất lượng. Chiếc điện thoại hỗ trợ quá trình ấy; song uy tín vẫn bắt đầu từ công việc mỗi ngày ngoài vườn.

Ở Phiêng Khoài, những hợp tác xã (HTX) đã nối việc chuẩn hóa sản xuất với mở rộng đầu ra. HTX Kiên Cường liên kết sản xuất mận hậu, lê theo tiêu chuẩn VietGAP, định hướng hữu cơ; sử dụng tem truy xuất nguồn gốc, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử và trực tiếp livestream tại vùng trồng.

Qua màn hình, người mua có thể xem vườn cây, hỏi về cách chăm sóc, thời điểm hái và quy cách đóng hàng. Người trồng cũng có cơ hội giải thích vì sao quả được phân loại, vì sao mỗi loại có một mức giá. Câu chuyện về nông sản nhờ thế có thêm tiếng nói của chính người làm ra nó.

Tháng 6/2025, một phiên Mega Livestream tổ chức tại Phiêng Khoài đã đưa mận hậu cùng nhiều nông sản Sơn La lên các nền tảng số. Theo UBND xã, trong gần ba giờ, phiên bán hàng tiếp cận gần 4 triệu người, ghi nhận hơn 3.000 đơn hàng.

Thêm kênh bán là thêm lựa chọn. Khi biết giá thị trường, có khách đặt trước và kết nối được nhiều đầu mối, người nông dân có cơ sở thương lượng tốt hơn, bớt bị động trước mức giá đưa ra ngay tại vườn.

Dẫu vậy, một đơn hàng trên mạng chỉ trọn vẹn khi quả đến tay khách còn ngon, đúng loại, đúng hẹn. Phân loại, đóng gói, vận chuyển và xử lý phản hồi vì thế cần được học cùng với kỹ năng livestream. Đây cũng là chỗ hợp tác xã có thể giúp những hộ nhỏ cùng tham gia một chuỗi tiêu thụ ổn định.

Trên những sườn núi Phiêng Khoài, đường xuống chợ vẫn nhiều đèo dốc. Nhưng người trồng đã có thêm cách đưa sản phẩm của mình đi xa. Từ đường nước lên vườn đến đường kết nối với người mua, mỗi thay đổi đang góp phần giữ lại nhiều hơn giá trị của mùa quả, để bà con vững lòng làm ăn trên mảnh đất quê hương.