Với quy hoạch tổng thể mang tầm nhìn 100 năm, TP.HCM xác định mô hình phát triển đô thị theo định hướng phát triển giao thông công cộng (TOD) là giải pháp quy hoạch chiến lược, lấy điểm kết nối đường sắt đô thị làm hạt nhân trung tâm để hình thành các cụm dân cư, TTTM và văn phòng dịch vụ tập trung.

Tuy nhiên, nhìn thực tế từ tuyến đường sắt đô thị đã vận hành, mô hình TOD đúng nghĩa với quy hoạch với mật độ cao, không gian hỗn hợp trong bán kính đi bộ 400-800m vẫn gần như là “khoảng trống”.

Khi ga tàu điện thành điểm đến văn hóa - thương mại

Nằm ngay bên dưới tòa nhà Union Square và kết nối trực tiếp với ga ngầm Nhà hát Thành phố (thuộc tuyến Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên), tổ hợp bán lẻ quy mô hàng đầu Đông Nam Á đang trở thành điểm đến thu hút đông đảo người dân, giới trẻ và du khách quốc tế.

Sự kết hợp giữa hạ tầng đường sắt đô thị và không gian thương mại dịch vụ tại đây ghi nhận những tín hiệu tích cực về lưu lượng hành khách cũng như hoạt động kinh tế - thương mại.

“Tôi đi nhiều nước châu Âu, hiện tại đang sống ở Mỹ, tôi thấy không gian ngầm của ga Metro TP.HCM rất phát triển, không thua kém gì các nước. Hệ thống cửa hàng ở ga tàu điện rất ấn tượng. Không gian mua sắm tập trung trên một mặt sàn khiến trải nghiệm mua sắm cũng dễ dàng hơn. Ngoài ra ở đây còn có nhiều hoạt động khác nữa như pop-up, triển lãm hàng tuần, hàng tháng...”, một hành khách cho biết.

Ngay dưới lòng đất khu vực trung tâm TP.HCM, Rue Miche - nền tảng về thời trang, văn hoá và cộng đồng sáng tạo được vận hành theo nhịp kết nối đa giác quan gồm tiệm đồ uống, không gian thư giãn, không gian cho các hoạt động nghệ thuật và triển lãm. Lợi thế từ dòng khách trung chuyển của Metro đã mang lại tệp khách hàng đa dạng, cụ thể hoá mục tiêu phát triển đô thị lấy giao thông làm định hướng.

Anh Trương Tín Đạt, đại diện Khu phức hợp bán lẻ Rue Miche chia sẻ:“Với lợi thế kết nối với ga Nhà hát Thành phố, Rue Miche may mắn được đón nhận nhiều tệp khách hàng khác nhau, đặc biệt là khách du lịch. Tại đây khách hàng có nhiều điểm “chạm” kết nối với văn hoá Việt Nam thông qua nhiều hoạt động”.

Tuy nhiên, từ một không gian thương mại – văn hóa điểm nhấn như Rue Miche đến một hệ sinh thái TOD hoàn chỉnh vẫn là chặng đường dài. Để không chỉ dừng lại ở một vài tổ hợp đơn lẻ, mà phải được phủ kín và cộng hưởng bởi hạ tầng kết nối thông suốt, an toàn và đa chức năng trên toàn mạng lưới, bà Văn Thị Hữu Tâm – Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Đô thị nhấn mạnh, cần xem ga Metro không chỉ là nơi trung chuyển mà là một không gian công cộng đa chức năng.

“Theo chủ trương phát triển không gian ngầm của Thành phố, chúng tôi đang xây dựng các kế hoạch cụ thể nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân và du khách. Thực tế cho thấy, hành khách rất hứng thú với trải nghiệm kết hợp giữa di chuyển và mua sắm, giải trí. Thời gian tới, không gian ngầm sẽ liên tục được làm mới thông qua việc hợp tác với các thương hiệu để ra mắt sản phẩm, tác phẩm mới — từ đó từng bước biến nơi đây thành một hệ sinh thái văn hóa, nghệ thuật và thương mại sôi động”, bà Hữu Tâm cho biết.

Phát triển đô thị TOD quanh Metro: Cần một hệ sinh thái sống trọn vẹn

Mô hình TOD và đường sắt đô thị được coi là “đôi chân” của đô thị xanh và phát triển bền vững. Bằng việc mở rộng hệ sinh thái dịch vụ, thương mại và văn hóa bên dưới lòng đất, không gian ngầm quanh nhà ga không chỉ phát triển đô thị nhỏ gọn theo mặt bằng mà còn tối ưu hóa không gian theo chiều đứng, gia tăng hiệu quả sử dụng quỹ đất và kéo dài thời gian lưu trú của hành khách ngay tại điểm trung chuyển.

PGS.TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giao thông vận tải (Đại học Việt Đức) chia sẻ quan điểm:“Khi phát triển đô thị TOD tạo ra sự bình đẳng xã hội. Trong khu vực TOD (bán kính từ 500 mét - 800 mét) sẽ phát triển các dự án bất động sản, trong đó sẽ tăng tỷ lệ nhà ở giá cả phải chăng và nhà ở xã hội. Như vậy, những người thu nhập trung bình sẽ có cơ hội mua hoặc thuê nhà trong khu vực đi bộ đến nhà ga”.

Dưới góc nhìn của Tiến sĩ khoa học, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, mô hình TOD không đơn giản chỉ là phát triển Metro hay xây dựng những công trình cao tầng xung quanh nhà ga. Điều đó cần thiết nhưng chưa đủ. TOD thực chất phải hướng tới một hệ sinh thái sống trọn vẹn cho người dân trong bán kính đi bộ. Tại đó, từ đi làm, đi học, khám chữa bệnh cho đến giải trí, mua sắm... người dân đều có thể lựa chọn hoàn toàn bằng đường bộ và giao thông công cộng.

“Nhiệm vụ của mô hình TOD là phải đáp ứng được tất cả những điều đó. Với tuyến Metro số 1 hiện giờ đã thấy một số công trình cao tầng dọc theo tuyến, nhưng đó cũng chưa phải là một hệ sinh thái TOD. Chúng ta thấy rõ ràng là kết nối giao thông đi bộ, vỉa hè, cầu nối... chưa được hình thành một cách hoàn chỉnh. Đây vẫn còn là một thử thách để hình thành một hệ sinh thái TOD”, ông Ngô Viết Nam Sơn cho biết.

Từ thực trạng trên, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định, đối với các tuyến đường sắt đô thị trong tương lai, việc triển khai không thể chỉ dừng lại ở hạ tầng Metro thuần túy. Thay vào đó, công tác quy hoạch phải được thực hiện song hành ngay từ đầu trong toàn bộ vùng ảnh hưởng không gian của tuyến Metro và khu đô thị TOD.

Việc hoàn thiện hệ sinh thái này không chỉ cải thiện diện mạo đô thị TP.HCM mà còn tạo ra lượng hành khách ổn định cho hệ thống giao thông công cộng. Đây chính là yếu tố then chốt giúp đảm bảo nguồn thu vận hành, bù đắp chi phí và giảm gánh nặng ngân sách cho địa phương.