Siết kiểm soát nguồn thải, xử lý vi phạm môi trường

Theo thông tin từ Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong 9 tháng đầu năm 2026, cả nước đã xử phạt 14 trường hợp vi phạm về môi trường, với tổng số tiền 2,1 tỷ đồng. Kết quả này cho thấy yêu cầu tiếp tục tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường, đặc biệt đối với các cơ sở sản xuất có phát sinh chất thải và tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm.

Đại diện Cục Môi trường cho biết, phần lớn chủ dự án, cơ sở đã quan tâm đầu tư và vận hành công trình xử lý chất thải theo giấy phép môi trường. Tuy nhiên, một số công trình hoạt động chưa ổn định, việc thực hiện các yêu cầu trong giấy phép còn thiếu đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng môi trường xung quanh.

Qua hoạt động thanh tra, kiểm tra trong 3 năm gần đây, các vi phạm chủ yếu gồm không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nội dung giấy phép môi trường; không vận hành, vận hành không thường xuyên hoặc không đúng quy trình công trình xử lý chất thải; xây dựng công trình xử lý không đúng giấy phép; chưa được cấp hoặc chưa điều chỉnh giấy phép môi trường theo quy định.

Đáng chú ý, những vi phạm này không chỉ liên quan đến thủ tục hành chính mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát chất thải tại nguồn. Công trình xử lý đã được đầu tư nhưng không vận hành đúng quy trình hoặc hoạt động thiếu ổn định có thể khiến chất thải chưa đáp ứng yêu cầu trước khi thải ra môi trường. Do đó, việc tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường không thể chỉ dừng ở hoàn thiện hồ sơ, mà phải được thể hiện bằng quá trình vận hành thực tế, thường xuyên và có thể kiểm chứng của hệ thống xử lý chất thải.

Nhiều khó khăn trong giám sát, quan trắc môi trường

Theo Cục Môi trường, một số chủ đầu tư chưa quan tâm đúng mức đến công tác bảo vệ môi trường, chưa rà soát và thực hiện đầy đủ các yêu cầu trong hồ sơ môi trường đã được phê duyệt. Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp, công tác quản lý nhà nước cũng gặp khó khăn do cơ sở dữ liệu phục vụ xây dựng kế hoạch kiểm tra chưa hoàn thiện, thiếu liên thông và chưa được cập nhật thường xuyên. Thông tin về tình hình hoạt động, mức độ chấp hành pháp luật môi trường của các dự án, cơ sở tại địa phương chưa đầy đủ, ảnh hưởng đến khả năng xác định đối tượng cần ưu tiên giám sát.

Việc lấy và phân tích mẫu chất thải còn một số hạn chế do năng lực đáp ứng của đơn vị thực hiện và các quy định quản lý hóa chất hạn chế, hóa chất đặc biệt. Một số cơ sở đã được kiểm tra nhưng chưa thể lấy mẫu chất thải, khiến việc đánh giá đầy đủ hiện trạng môi trường và xác định nguy cơ ô nhiễm gặp khó khăn.

Thực tế này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ sở dữ liệu môi trường, tăng cường kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý, đồng thời nâng cao năng lực quan trắc, lấy mẫu và phân tích chất thải.

Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, cơ quan chức năng có thể chủ động hơn trong việc xác định nguồn thải có nguy cơ cao, xây dựng kế hoạch kiểm tra phù hợp và kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường. Đây cũng là cơ sở để chuyển dần từ cách tiếp cận xử lý vi phạm sau khi phát sinh sang phòng ngừa, giám sát và kiểm soát ô nhiễm ngay từ đầu.

Tập trung giám sát các ngành có nguy cơ gây ô nhiễm cao

Theo Cục Môi trường, những loại hình sản xuất có nguy cơ gây ô nhiễm cao thường tập trung ở các lĩnh vực dệt nhuộm, sản xuất giấy, tái chế và sử dụng phế liệu làm nguyên liệu, luyện kim, khai thác và chế biến khoáng sản, nhiệt điện, chăn nuôi tập trung.

Các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, bãi chôn lấp và cơ sở xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại cũng là những địa điểm cần được giám sát chặt chẽ. Một số địa phương tập trung nhiều nguồn thải lớn, tạo áp lực đáng kể đối với công tác quản lý môi trường, gồm Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hà Nội, Quảng Ngãi, Lâm Đồng, TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh.

Ngoài phạm vi từng cơ sở, một số khu vực còn chịu áp lực ô nhiễm kéo dài, có nguy cơ ảnh hưởng đến nhiều địa phương. Điển hình là hệ thống sông Nhuệ - sông Đáy, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải và sông Cầu. Đối với những khu vực này, việc kiểm soát nguồn thải cần gắn với quản lý chất lượng môi trường trên toàn lưu vực, tăng cường phối hợp giữa các địa phương và giám sát các nguồn phát sinh chất thải. Nếu chỉ tập trung xử lý từng điểm riêng lẻ mà thiếu giải pháp tổng thể, hiệu quả cải thiện môi trường có thể không bền vững.

Ngày 3/8/2026, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành kế hoạch tăng cường phòng ngừa, giám sát, kiểm soát các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Theo thông tin được cung cấp, danh sách gồm 5 cơ sở, nhóm cơ sở: Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh; các nhà máy nhiệt điện tại Trung tâm Điện lực Vĩnh Tân; Công ty TNHH MTV Nhôm Lâm Đồng - TKV; Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV theo nội dung kế hoạch được dẫn; và Công ty Cổ phần Bột - Giấy VNT1.

Hoạt động giám sát dự kiến được triển khai trong giai đoạn 2026-2030. Danh sách có thể được bổ sung hoặc điều chỉnh theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền. Việc tăng cường theo dõi các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm nhằm chủ động nhận diện rủi ro, kiểm soát hoạt động phát sinh chất thải và kịp thời yêu cầu thực hiện các biện pháp cần thiết theo quy định. Việc một cơ sở có tên trong danh sách giám sát không đồng nghĩa với kết luận cơ sở đó đã vi phạm pháp luật.

Song song với hoạt động giám sát, doanh nghiệp cần rà soát việc thực hiện giấy phép môi trường, bảo đảm công trình xử lý chất thải vận hành đúng quy trình, thực hiện đầy đủ các yêu cầu quan trắc và báo cáo, đồng thời chủ động khắc phục những hạn chế trong quá trình sản xuất.

Kiểm soát ô nhiễm là điều kiện thúc đẩy chuyển đổi xanh

Trong bối cảnh chuyển đổi xanh ngày càng trở thành yêu cầu đối với hoạt động sản xuất, bảo vệ môi trường cần được xem là một phần trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp, thay vì chỉ là nghĩa vụ tuân thủ pháp luật.

Doanh nghiệp không thể chỉ tập trung mở rộng công suất, gia tăng sản lượng mà xem nhẹ trách nhiệm xử lý chất thải. Đầu tư công nghệ sạch hơn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát sinh chất thải và vận hành hệ thống xử lý đúng quy định là những điều kiện quan trọng để hạn chế tác động môi trường trong suốt quá trình sản xuất.

Việc xử phạt 14 trường hợp với tổng số tiền 2,1 tỷ đồng trong 9 tháng đầu năm 2026 là một kết quả của công tác kiểm tra, xử lý vi phạm. Tuy nhiên, hiệu quả kiểm soát ô nhiễm không thể chỉ được đánh giá qua số trường hợp bị xử phạt hay tổng số tiền phạt.

Quan trọng hơn là các nguy cơ phải được phát hiện sớm, vi phạm được khắc phục triệt để, công trình xử lý chất thải vận hành ổn định và tình trạng tái diễn được ngăn chặn. Để đạt mục tiêu này, cần kết hợp trách nhiệm của doanh nghiệp với hoạt động thanh tra, kiểm tra thường xuyên, dữ liệu môi trường đầy đủ và năng lực quan trắc đáp ứng yêu cầu thực tế.

Khi kiểm soát nguồn thải được thực hiện hiệu quả, doanh nghiệp sẽ có nền tảng để đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản xuất và giảm thiểu rủi ro môi trường. Đây cũng là điều kiện quan trọng để thúc đẩy chuyển đổi xanh, hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững và bảo vệ chất lượng môi trường sống lâu dài.