Phân cấp, phân quyền phải thực chất

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực. Đây là yêu cầu rất quan trọng. Phân cấp, phân quyền phải thực chất, phải bảo đảm cấp được giao nhiệm vụ có đủ thẩm quyền, nhân lực, kinh phí, công cụ quản lý để thực hiện. Khắc phục tình trạng giao việc xuống dưới nhưng không giao đủ điều kiện cần thiết. Phân cấp không phải là chuyển gánh nặng xuống cấp dưới mà là chuyển thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu, công cụ thực thi và trách nhiệm một cách rõ ràng, minh bạch, có kiểm soát.

Về vấn đề này, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng,thẩm quyền được phân cấp, phân quyền phải rõ về chủ thể, phạm vi, giới hạn và trách nhiệm. Cần xác định nhiệm vụ nào thuộc Trung ương, nhiệm vụ nào thuộc cấp tỉnh, nhiệm vụ nào giao cho cấp xã, nhiệm vụ nào cần phối hợp liên xã, liên vùng hoặc liên ngành. Phân loại nhiệm vụ để phân cấp, phân quyềntheo tính chất. Những nhiệm vụ mang tính chiến lược, liên vùng, liên xã, đòi hỏi chuyên môn cao, có rủi ro cần đặt ở cấp tỉnh hoặc cơ quan chuyên môn cấp tỉnh chủ trì, nhưng phải có cơ chế tham vấn và phản hồi từ cấp xã.

Những nhiệmvụ dân sinh, dịch vụ công thiết yếu, giải quyết trực tiếp nhu cầu hằng ngày của ngườidân cần giao mạnh cho cấp xã, đi kèm quy trình đơn giản, dữ liệu đầy đủ và cơ chếhỗ trợ kỹ thuật. Bảo đảm nguyên tắc “nhiệm vụ đến đâu, nguồn lực đến đó; quyền hạn đếnđâu, trách nhiệm đến đó; kiểm soát đến đâu, dữ liệu đến đó”. Mọi nhiệm vụ mớigiao cho cấp tỉnh, cấp xã đều cần có tiêu chuẩn đầu ra, kinh phí, nhân lực, dữ liệu,phần mềm, hướng dẫn nghiệp vụ, cơ chế tư vấn pháp lý và cơ chế xử lý vướng mắc. Không nên tiếp tục tình trạng giao trách nhiệm trực tiếp cho cấp xã nhưng dữ liệu,hồ sơ, phần mềm, thẩm quyền chuyên môn và nguồn lực vẫn nằm chủ yếu ở cấptrên.

“Phân cấp, phân quyền phải bảo đảm nguyên tắc quyền hạn, trách nhiệm, nguồn lực, dữ liệu và kiểm soát đi cùng nhau. Trao nhiệm vụ mà không trao quyền sẽ tạo ra trách nhiệm hình thức; trao quyền mà không có nguồn lực, dữ liệu và công cụ thực hiện sẽ tạo ra quyền lực bất khả thi; trao quyền và nguồn lực mà thiếu trách nhiệm giải trình sẽ làm tăng nguy cơ lạm quyền. Vì vậy, mỗi nhiệm vụ được giao cần kèm theo tiêu chuẩn đầu ra, nguồn lực bảo đảm, dữ liệu cần thiết, quy trình phối hợp, cơ chế kiểm tra và trách nhiệm của người đứng đầu. Đồng thời, phân cấp, phân quyền gắn với năng lực thực thi”, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh.

Theo PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, kiểm soát quyền lực trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp cần dựa nhiều hơn vào dữ liệu, minh bạch và sự tham gia của nhân dân. Cấp tỉnh và Trung ương không nhất thiết can thiệp vào từng hồ sơ cụ thể của cấp xã, nhưng phải theo dõi được chất lượng vận hành qua dữ liệu về tiến độ xử lý hồ sơ, tỷ lệ trễ hạn, phản ánh của người dân, sử dụng ngân sách, đất đai, tài sản công và các dấu hiệu rủi ro. Đồng thời, HĐND các cấp, Mặt trận Tổ quốc, báo chí, cộng đồng doanh nghiệp và người dân cần được bảo đảm thông tin để giám sát quyền lực địa phương một cách thường xuyên, thực chất.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải tăng cường kiểm tra, giám sát

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo,đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình.

PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh cho rằng, không nên chỉ dừng ở yêu cầu “phân cấp mạnh hơn”, mà phải hướng tới thiết kế đồng bộ giữa trao quyền, bảo đảm điều kiện thực hiện và kiểm soát quyền lực. Để làm được điều nàycần thực hiện những nhómgiải pháp chính sau:

Nhóm giải pháp về thể chế và phân định thẩm quyền: Tiếp tục thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Trọng tâm là luật hóa những nội dung phân quyền có tính ổn định; xác định rõ nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp; tăng cường cơ chế giám sát hậu phân cấp; bảo đảm HĐND cấp tỉnh, cấp xã có đủ công cụ giám sát thẩm quyền và trách nhiệm của UBND cùng cấp.

Nhóm giải pháp về tổ chức thực thi và điều phối tỉnh - xã:Cần tiếp tục hoàn thiện các nghị định, thông tư hướng dẫn phân cấp, phân quyền theo ngành, lĩnh vực; đồng thời tránh tình trạng mỗi ngành thiết kế một cơ chế riêng gây khó khăn cho cấp xã. Cần có bộ tiêu chí thống nhất để đánh giá nhiệm vụ nào giao cho cấp xã, nhiệm vụ nào giao cho cấp tỉnh, nhiệm vụ nào cần phối hợp liên xã hoặc liên ngành. Thiết lập cơ chế điều phối tỉnh - xã trực tiếp, liên thông và có trách nhiệm giải trình. UBND cấp tỉnh phải chịu trách nhiệm trước HĐND cấp tỉnh về chất lượng hỗ trợ cấp xã trong quá trình thực hiện phân cấp, phân quyền.

Đổi mới hoạt động của HĐNDđể trở thành thiết chế kiểm soát quyền lực thực chất trong mô hình chính quyền địa phươnghai cấp. HĐND cấp tỉnh cần đưa nội dung giám sát phân cấp, phân quyền và vận hành chính quyền địa phương hai cấp thành chuyên đề giám sát thường xuyên trong giai đoạn đầu.

“Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm có trọng tâm, dựa trên rủi ro. Không thể kiểm soát quyền lực bằng cách yêu cầu cấp dưới xin ý kiến trong mọi việc, bởi điều đó sẽ triệt tiêu ý nghĩa của phân cấp, phân quyền. Thay vào đó, cần xác định những lĩnh vực, nhiệm vụ, địa bàn, hồ sơ có rủi ro cao để hậu kiểm trọng tâm; đồng thời công khai tiêu chí kiểm tra, quy trình xử lý trách nhiệm và kết quả kiểm tra.

Hậu kiểm phải hướng tới phòng ngừa, cảnh báo sớm và sửa chữa sai sót, chứ không chỉ phát hiện vi phạm sau khi đã gây hậu quả. Thiết kế cơ chế trách nhiệm giải trình theo từng cấp và từng chủ thể. Cấp tỉnh phải giải trình về việc ban hành hướng dẫn, phân bổ nguồn lực, hỗ trợ cấp xã, bảo đảm dữ liệu và giám sát kết quả. Cấp xã phải giải trình về chất lượng phục vụ người dân, việc sử dụng nguồn lực, thời hạn giải quyết hồ sơ, thái độ công vụ, tính minh bạch và xử lý phản ánh kiến nghị. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với các quyết định thuộc thẩm quyền”, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nêu quan điểm.

Nhóm giải pháp về dữ liệu, minh bạch và sự tham gia của nhân dân

Xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực. Cần ưu tiên số hóa, làm sạch, kết nối các cơ sở dữ liệu liên quan trực tiếp đến nhiệm vụ của cấp xã, nhất là dữ liệu đất đai, dân cư, hộ tịch, bảo hiểm, an sinh, tài sản công, thủ tục hành chính, phản ánh kiến nghị. Cấp xã phải được quyền truy cập,khai thác dữ liệu cần thiết để thực hiện nhiệm vụ được giao; cấp tỉnh và Trung ương phải có bảng điều khiển dữ liệu để giám sát kết quả, phát hiện bất thường và hỗ trợ kịp thời. Dữ liệu phải trở thành nền tảng của cả trao quyền và kiểm soát quyền lực. Tăng cường sự tham gia của nhân dân và xã hội trong kiểm soát quyền lực địa phương. Cần công khai thông tin cơ bản về thẩm quyền, quy trình, thời hạn, phí, lệ phí, người chịu trách nhiệm, kết quả giải quyết hồ sơ và kênh phản ánh.