Tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một nhiệm vụquan trọng để nâng cao chất lượng vận hành mô hình chính quyền mới là "Cấp xã phải được tổ chức như tuyến đầu của quản trị công", và "Coi năng lực thực thi của cấp xã là thước đo để kiểm định sự thành công của mô hình mới".

Nhìn từ thực tiễn tại các xã vùng cao, vùng biên giới – nơi được ví như "phên dậu" của Tổ quốc, tinh thần chỉ đạo này đang dần được hiện thực hóa, dẫu vẫn đan xen không ít thách thức.

Sát dân, gần dân và làm chủ địa bàn

Tại xã biên giới Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, ông Hứa Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã cho biết, sự thay đổi rõ nét nhất sau 1 năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp là khoảng cách giữa chính quyền và người dân được thu hẹp. Việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ đã giúp bộ máy cấp xãtiếp nhận và xử lý nhiều nhiệm vụ mà trước đây phải đẩy lên tuyến trên. Các chương trình mục tiêu quốc gia hay dự án hỗ trợ nông, lâm nghiệp được triển khai thuận lợi, nhanh chóng đến từng hộ gia đình.

Ông Tuấn dẫn chứng:"Cán bộ xã xuống tận thôn, bản tuyên truyền. Khi bà con e ngại đầu ra cho cây trồng chủ lực, chính quyền đứng ra cam kết, kết nối doanh nghiệp cung ứng giống và bao tiêu sản phẩm thành chuỗi khép kín. Giờ đây, qua các nhóm Zalo, chính quyền lập tức nắm bắt tâm tư, xuống tận nơi giải quyết vướng mắc, hòa giải cơ sở mà không phải qua nhiều khâu trung gian", ông Tuấn đánh giá.

Đặc biệt, với đặc thù là xã biên giới, chính quyền địa phương hai cấp giúp địa phương chủ động trong công tác phối hợp với lực lượng biên phòng và duy trì liên lạc hiệu quả với nước bạn qua đường dây nóng để đảm bảo an ninh quốc phòng.

Còn tại xã vùng cao Y Tý (Lào Cai), ông Cao Văn Văn, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Y Tý chia sẻ, sau 1 năm thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, địa phương có những thay đổi tích cực. Bộ máy cấp xã được củng bố, kiện toàn các phòng ban chức năng. Thay đổi rõ rệt nhất nằm ở khâu giải quyết thủ tục hành chính, xã có thể tiếp nhận và xử lý nhiều nội dung mà trước đây chưa làm được như cấpgiấy chứng nhậnquyền sử dụng đất. Điều này khiến nhân dân rất phấn khởi vì chính quyền cơ sở thực sự gần dân, sát dân.

Bên cạnh đó, các công trình giao thông hạ tầng cơ sở trên địa bàn được quan tâm đầu tư kịp thời, đúng chỗ dân cần. Những tuyến đường hỏng hóc, khó khăn, khi nhận được phản ánh của người dân, xã đều có chương trình sửa chữa trong thời gian sớm nhất, tạo thuận lợi cho người dân. Đặc biệt, khi chuyển sang chính quyền địa phương2 cấp, nghiệp vụ chuyên môn, tác phong làm việc của cán bộ cấp xã được nâng lên đáng kể.

Đồng tình với những hiệu quả này, ông Hà Mạnh Thắng, Chủ tịch UBND xã Liên Hiệp (Tuyên Quang) nhấn mạnh thêm lợi ích về mặt địa lý: "Trước đây, từ thôn xa nhất ra trung tâm huyện để làm thủ tục phải mất 40-50km đường đồi núi, nay đến xã chỉ còn khoảng 20km. Để hỗ trợ địa bàn có tới 80% đồng bào dân tộc thiểu số, xã đã bố trí thanh niên tình nguyện tại bộ phận một cửa, sẵn sàng giúp người dân các thao tác trực tuyến".

Làn gió “chuyển đổi số” nơi phên dậu

Nâng cao chất lượng hạ tầng số và đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn hệ thống chính trị là một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo. Mục tiêu này đang được các xã vùng cao nỗ lực hiện thực hóa. Đây cũng là mục tiêu được nhiều địa phương nỗ lực thực hiện.

Tại xã biên giới Cao Lộc, ông Hứa Anh Tuấn cho biết, 13 nhà văn hóa thôn đã được lắp đặt WiFi miễn phí. Các tổ công nghệ số cộng đồng, nòng cốt là lực lượng thanh niên và phụ nữ, "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để hướng dẫn bà con sử dụng điện thoại thông minh, quảng bá nông sản lên Facebook, Zalo. Đặc biệt, xã Cao Lộc còn tiên phong ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT, Gemini hay trợ lý ảo Misa vào công tác tổng hợp dữ liệu, giúp giảm tải đáng kể áp lực hành chính cho cán bộ.

“Hiện nay người dân địa phương đã biết dùng các nền tảng mạng xã hội để quá bá nông sản chủ lực như hạt dẻ, hồng giòn, cam, bưởi… Nhiều khách từ các tỉnh bạn đã biết đến đặc sản địa phương và lên Cao Lộc mua sắm, du lịch, trải nghiệm vườn trái cây trong dịp Tết vừa qua, cũng bởi vậy mà giá trị nông sản được nâng lên rõ rệt, đời sống người dân được cải thiện”, ông Tuấn chia sẻ.

Tương tự, tại xã Y Tý, ông Cao Văn Văn cho biết, xã đã thành lập ban chỉ đạo về chuyển đổi số và triển khai các "Tổ công nghệ số cộng đồng" xuống tận thôn bản. Mỗi nhà văn hóa thôn được trang bị máy tính kết nối Internet. Người dân có thể đến đây để tra cứu thông tin, ôn thi bằng lái xe, hoặc được hướng dẫn sử dụng ứng dụng VNeID trong thủ tục hành chính.

Đặc biệt trong phát triển kinh tế mũi nhọn (nông nghiệp và du lịch), chuyển đổi số mang lại hiệu quả rất rõ nét. Nếu như trước đây, bà con tiêu thụ nông sản chủ yếu qua chợ truyền thống hoặc bán dọc đường cho khách du lịch, thì nay nhiều người đã biết bán hàng qua các trang thương mại điện tử, livestream, thanh toán không dùng tiền mặt. Việc này giúp mở rộng thị trường, tiêu thụ tận gốc, nâng cao giá trị nông sản và giảm thiểu tình trạng phải "giải cứu". Ngoài ra, các hợp tác xã trên địa bàn cũng đã áp dụng công nghệ cao như hệ thống tưới tiết kiệm, theo dõi nhiệt độ qua ứng dụng điện thoại vào canh tác các cây trồng giá trị cao như nho sữa, hoa ly, cà chua nhà lưới, giúp nâng cao năng suất, hiệu quả.

Tháo gỡ "điểm nghẽn" nhân lực để hoàn thiện cỗ máy

Dù đạt nhiều thành tựu, nhưng theo nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, hạn chế lớn nhất hiện nay là năng lực thực thi ở cơ sở chưa theo kịp yêu cầu. Khối lượng công việc chuyển xuống rất lớn, trong khi cán bộ chuyên sâu về đất đai, quy hoạch, xây dựng, tài chính... còn thiếu, dẫn đến tình trạng kiêm nhiệm, áp lực và rủi ro công vụ. Nhận định này đã chỉ trúng "điểm nghẽn" tại các địa phương.Nhiều lãnh đạo xã cho rằng, nhận định này chỉ trúng điểm nghẽn lớn tại địa phương hiện nay.

Phó Bí thư thường trực Đảng ủy xã Y Tý cho hay, dù đạt được nhiều thành tựu, nhưng thách thức lớn nhất của chính quyền địa phương hai cấp hiện nay chính là áp lực đè nặng lên đội ngũ cán bộ cấp xã. Sự gia tăng đột biến về khối lượng công việc, cộng với tình trạng thiếu hụt biên chế và "vênh" chuyên môn đang là những rào cản hiện hữu.

Ông Cao Văn Văn chỉ ra thực tế khi một cán bộ xã đang phải "gánh" quá nhiều vai: "Áp lực công việc rất lớn. Một cán bộ dù chưa được đào tạo chuyên sâu nhưng có khi vừa phải phụ trách xây dựng, vừa làm nông nghiệp, kiêm luôn cả mảng tài nguyên môi trường".

Từ thực tế địa phương, ông Văn đề xuấttách các phòng ban mang tính đa ngành như phòng kinh tế ra làm 2 phòng riêng biệt để đảm bảo tính chuyên sâu về mặt chuyên môn. Đồng thời, xã chủ động thực hiện phương án tăng cường cán bộ chéo giữa các cơ quan.

"Sau 1 năm vận hành, chúng tôi đã tiến hành rà soát, đánh giá lại năng lực, trình độ chuyên môn và kết quả hoàn thành nhiệm vụ của từng cán bộ để sắp xếp, bố trí lại vị trí việc làm cho phù hợp. Việc này nhằm khắc phục tình trạng phân công trái chuyên môn trước đây, giúp cán bộ phát huy tối đa năng lực, sở trường.

Bên cạnh đó, xã liên tục đăng ký và đề nghị với tỉnh cử cán bộ tham gia các lớp tập huấn nghiệp vụ chuyên môn, kỹ năng, cũng như tạo điều kiện cho cán bộ đi học các lớp nâng cao trình độ (văn bằng 2đại học, thạc sĩ) và cao cấp lý luận chính trị. Chúng tôi xác định việc không ngừng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố cốt lõi để phục vụ công việc ngày càng tốt hơn”, ông Văn nhấn mạnh.

Ông Hứa Anh Tuấncũng thừa nhận, vướng mắc lớn nhất khi vận hành mô hình mới nằm ở bài toán con người: “Khó khăn chung của các xã hiện nay là sự thiếu hụt về con người và sự "vênh" giữa chuyên môn được đào tạo với vị trí việc làm thực tế. Rất nhiều cán bộ trước đây chỉ làm địa chính nông lâm, nay phải gánh thêm cả địa chính, xây dựng và nhiều việc khác”.

Nhằm hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương2 cấp trong thời gian tới, ông Tuấnkiến nghị cấp trên cần đảm bảo đủ biên chế, đồng thời xem xét tinh chỉnh, tách các phòng ban đa ngành. Đơn cử, cần tách Phòng Kinh tế thành Phòng Tài chính và Phòng Kinh tế Hạ tầng; tách Phòng Văn hóa Xã hội để tránh tình trạng một cán bộ phải phụ trách khối lượng công việc của 6 Sở, ngành. Đặc biệt, nếu đủ điều kiện, cần tiếp tục sáp nhập các xã nhỏ để tạo ra không gian phát triển (diện tích 200-300 km2, dân số 10.000 - 15.000 người), từ đó cấp xã mới có đủ dư địa và bộ máy chức năng để phát huy tối đa năng lực quản trị công.