Dư luận trái chiều về bản ghi nhớ

Trong một cuộc họp báo bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại Pháp ngày 17/6, giải thích quyết định đồng ý một thỏa thuận hòa bình tạm thời với Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục khẳng định Iran sẽ không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, ngay sau đó, ông lại cho rằng Tehran nên có quyền làm giàu uranium, được phép phát triển tên lửa đạn đạo và tiếp cận hàng tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa ở nước ngoài.

Ba vấn đề này luôn nằm ở trung tâm cuộc tranh luận về cách thức xử lý hồ sơ Iran nhiều năm qua, đặc biệt kể từ thỏa thuận hạt nhân năm 2015 mà nước Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama cùng các cường quốc khác ký với Iran nhằm ràng buộc chương trình hạt nhân của nước này.

Không chỉ vậy, ông Trump nhiều lần viện dẫn chính những “điểm nóng” này để chỉ trích ông Obama và các đời tổng thống trước đó vì đã thất bại trong việc kiềm chế mối đe dọa từ nước Cộng hòa Hồi giáo.

Ngay lập tức, thái độ “quay xe” của người đứng đầu nước Mỹ gây ra phản ứng trong dư luận Mỹ. Những nhân vật có quan điểm cứng rắn với Iran như cựu Phó Tổng thống Mỹ Mike Pence và cựu Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc Nikki Haley đã công khai bày tỏ thất vọng trước cách tiếp cận mới của ông Trump, trong khi một số người chỉ trích gay gắt vị tổng thống này lại lên tiếng hoan nghênh.

“Điều đó có nghĩa chính quyền hiện tại đang thực hiện rất nhiều điều mà trước đây ông Trump từng chỉ trích ông Obama đã làm”, Christian Whiton, cựu cố vấn Bộ Ngoại giao Mỹ dưới thời Tổng thống George W. Bush và nhiệm kỳ đầu của ông Trump, nhận xét về những phát biểu mới nhất của nhà lãnh đạo Mỹ.

Ông Whiton nhận định rằng dù ông Trump có thực sự nghiêm túc hay không, ông ấy đã phát đi tín hiệu rằng sẽ không nối lại các hoạt động quân sự vì điều đó có thể dẫn đến cuộc suy thoái tồi tệ nhất kể từ thời Đại suy thoái. Đó mới chính là điều mà dư luận mong đợi.

Trong khi đó, Hội đồng Quốc gia người Mỹ gốc Iran (NIAC) lại bày tỏ sự ủng hộ đối với những gì họ chứng kiến từ phía Tổng thống Mỹ.

Trong một tuyên bố, tổ chức này cho rằng: “Những biện pháp trong thỏa thuận không nên bị xem là sự nhượng bộ, mà là sự điều chỉnh đối với một chính sách cưỡng ép kéo dài hàng thập kỷ đã thất bại hoàn toàn và khiến chiến tranh trở thành điều khó tránh khỏi”.

Vài giờ sau cuộc họp báo, tại Cung điện Versailles gần thủ đô Paris, Pháp, Tổng thống Trump đã ký bản ghi nhớ (MOU) nhằm chấm dứt cuộc chiến và mở lại eo biển Hormuz.

Đánh đổi “lằn ranh đỏ” lấy thỏa thuận

Dù đảo chiều hoàn toàn với những gì được tuyên bố trước đó, những ai từng theo dõi Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Donald Trump cũng không quá ngạc nhiên. Nhà lãnh đạo này vốn nổi tiếng với việc đưa ra những lập trường cứng rắn rồi nhanh chóng đảo ngược chỉ sau vài ngày, thậm chí vài giờ. Họ cũng có cơ sở để lo ngại thỏa thuận sẽ trao cho Iran quá nhiều lợi thế.

Người ta tin rằng văn bản tạm thời hiện nay mới chỉ mở đường cho 60 ngày đàm phán tiếp theo và Washington vẫn chưa chính thức nhượng bộ bất kỳ điều gì.

Chính quyền Trump cũng cho rằng Iran đã bị suy yếu nghiêm trọng cả về kinh tế lẫn quân sự, giúp Mỹ đạt được mục tiêu giảm thiểu mối đe dọa hiện hữu và trong ngắn hạn từ Tehran; đồng thời mở ra khả năng nước này có thể tái hòa nhập nền kinh tế toàn cầu nếu giới lãnh đạo Iran lựa chọn con đường đối thoại hòa bình và phi hạt nhân hóa.

Nhưng đó chưa phải là phần gây hiệu ứng xấu nhất. Nhiều nội dung được ông Trump đề cập tại cuộc họp báo tại Pháp đã khiến ngay cả những người ủng hộ ông cũng bất ngờ.

Một trong số đó là chương trình tên lửa đạn đạo của Iran. Chỉ vài ngày sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2/2026, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth từng tuyên bố mục tiêu của Washington là “xóa bỏ mối đe dọa tên lửa” từ Iran.

Thế nhưng tại cuộc họp báo kết thúc Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) ở Evian, ông Trump lại tỏ ra không mấy quan tâm.

Ông thậm chí còn chế giễu những người đưa ra lời khuyên cho mình – những người mà ông gọi là “những người tôi quý mến” – vì quá tập trung vào vấn đề tên lửa đạn đạo.

“Ý tôi là họ cũng phải có một số tên lửa, bởi những nước khác cũng có”, ông Trump nói.

“Tên lửa không phải là vấn đề,” ông Trump tiếp tục phát biểu với các phóng viên. “Chúng có thể gây thiệt hại cho một địa điểm nào đó, nhưng không thể hủy diệt cả hành tinh”.

Tổng thống Mỹ cũng thể hiện quan điểm tương tự đối với vấn đề làm giàu uranium. Nhưng phát ngôn này không khỏi khiến dư luận băn khoăn rằng liệu Mỹ sẽ cho phép Iran được tự do phát triển các loại công nghệ có thể đe dọa vị thế của Mỹ và đồng minh Israel tại Trung Đông hay không.

Trong nhiều năm, ông Trump cùng nhiều chính trị gia Cộng hòa chỉ trích Iran đã đặt câu hỏi vì sao Tehran cần được phép làm giàu uranium nếu như nước này thực sự không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân.

Tháng 5 vừa qua, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio còn tuyên bố trên Fox News rằng Iran cần phải “từ bỏ việc làm giàu uranium”.

Tuy nhiên, với ông Rubio đứng ngay phía sau trong cuộc họp báo hôm 17/6, ông Trump đã phát tín hiệu rằng mình không còn đồng tình với quan điểm đó.

“Điều này hơi khó xử khi các nước khác, các quốc gia láng giềng khác đều có khả năng đó, còn bạn lại không cho Iran có nó để phục vụ phát điện và những mục đích tương tự”, ông Trump nói. “Cần phải có một chút thực tế”, Tổng thống Mỹ kết luận.

“Lằn ranh đỏ” thứ ba mà ông Trump vượt qua liên quan đến các tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài của Iran.

Hiện Tehran đang có hàng tỷ USD nằm trong các tài khoản ở nước ngoài mà Washington ngăn chặn các ngân hàng giải ngân. Một trong những lý do chính cho chính sách này là Mỹ coi Iran là quốc gia tài trợ hàng đầu cho các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon hay Hamas tại Gaza.

“Đó không phải tiền của chúng ta, mà là tiền của họ. Chúng ta chỉ đóng băng số tiền đó tại một thời điểm nhất định,” ông Trump giải thích ngày 17/6.

“Tôi nghĩ chúng ta sẽ phải trả lại số tiền đó. Nếu không làm vậy, sẽ chẳng còn ai muốn đầu tư vào đồng USD nữa”.

Quan điểm này lập tức vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ một số đồng minh trung thành nhất của ông Trump, trong đó có Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa bang Texas Ted Cruz.

“Lịch sử đã cho thấy rằng việc trao hàng tỷ USD cho những kẻ muốn giết chúng ta không phải là một ý tưởng hay”, ông Cruz nói trong một cuộc phỏng vấn.

Liều thuốc mồi cho những toan tính lớn

Việc Tổng thống Mỹ “buông bỏ” những điều kiện từng được xem là tiên quyết với Iran để có một thỏa thuận hòa bình nhanh chóng thực sự gây “bão” với dư luận Mỹ và cả với đồng minh Israel.

Điều mà người ta lo ngại rằng nước Mỹ đã “thua” quá nhanh trong một cuộc chiến mà họ là người khởi đầu, trong lúc các mục tiêu đề ra vẫn còn dang dở.

Nhưng chỉ trích một thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran vào lúc này là chưa đầy đủ; nếu xét trên tính chất kém bền vững của các giao kèo giữa hai bên thời gian qua, cũng như sự phức tạp của vấn đề hạt nhân Iran trong tổng thể bối cảnh Trung Đông.

Lệnh ngừng bắn ngắn hạn hồi tháng 4 mà hai bên đạt được là lời cảnh báo cho những kỳ vọng. Xung đột nhanh chóng trở lại khi cả Mỹ và Iran đều tin rằng mình vẫn còn những đòn bẩy để dồn đối phương vào thế chấp nhận.

Thực tế có thể đang đi theo cách rất khác so với hình dung của số đông.

Với bản thỏa thuận được ký từ xa, Mỹ và Iran coi như đã bước vào chặng tiếp theo của hành trình được dự báo là khó khăn hơn 4 tháng qua.

Vẫn còn đó 3 vấn đề cốt lõi liên quan tới mối quan hệ này trong tương lai.

Việc mở cửa eo biển chiến lược Hormuz mới chỉ là vế đầu của câu chuyện. Các vấn đề liên quan tới việc phân quyền quản lý và khai thác tuyến giao thông huyết mạch này vẫn còn là chủ đề gây tranh cãi. Không dễ để thống nhất cách thức phân chia quyền lợi khi Hormuz gắn chặt với các lợi ích địa chính trị cốt lõi.

Số phận của kho uranium làm giàu của Iran vẫn còn là điều chưa rõ ràng bất chấp thỏa thuận vừa đạt được. Hai bên sẽ có thêm 60 ngày chạy đua với thời gian để hoàn tất một việc mà họ đã không thể đạt được kết quả hàng thập kỷ qua.

Trên tất cả, nếu muốn đạt được bước tiến nào đó liên quan tới các vấn đề hóc búa này, cả Mỹ và Iran cần phải tạo lập được niềm tin với đối phương rằng mình cũng đang mong muốn xử lý vấn đề. Và thực ra, sự tin cậy chính trị song phương Mỹ - Iran mới chính là điều kiện tiên quyết để xem xét các bước đi tiếp theo.

Trong bối cảnh khối lượng công việc cần giàn xếp còn quá lớn như vậy, việc Mỹ nhượng bộ trong đàm phán chính là để tạo ra dư địa mới cho cuộc thảo luận trong 2 tháng tới. Khóa nòng súng và ngồi vào bàn đàm phán nhằm xây dựng lòng tin và giải pháp là điều có thể làm được ngay.

Cũng cần nhắc lại rằng, bản thỏa thuận mới ký là có thời hạn chứ không phải là một giao kèo lâu dài và chắc chắn. Chính quyền của tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn còn lựa chọn hành động nếu như không thể đạt kết quả tốt như mong muốn.

Và dư luận sẽ phải đợi thêm 60 ngày nữa để xem sự thỏa hiệp hiện tại có đáng giá hay không.