Tiền lệ từ Biển Đen và cảnh báo đối với Hormuz

Trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tìm cách mở lại eo biển Hormuz mà không cần triển khai bộ binh, sự chú ý quốc tế chuyển sang thỏa thuận do Liên Hợp Quốc hậu thuẫn, đạt được giữa Ukraine và Nga năm 2022 nhằm khôi phục hoạt động xuất khẩu ngũ cốc thiết yếu.

Sau nhiều tháng đàm phán, Nga và Ukraine đã đạt được thỏa thuận tạm thời mở lại tuyến vận tải hàng hải quan trọng này. Tuy nhiên, về lâu dài, việc duy trì hoạt động của tuyến đường vẫn phải dựa vào yếu tố quân sự. Đến năm 2024, việc Ukraine sử dụng máy bay không người lái trên biển được cho là khiến Hải quân Nga rút khỏi các tuyến vận chuyển, qua đó giúp xuất khẩu nông sản gần trở lại mức trước xung đột.

Diễn biến này cho thấy những giới hạn của ngoại giao trong điều kiện xung đột đồng thời nhấn mạnh vai trò của các yếu tố quân sự mang tính “thay đổi cục diện” giữa thế bế tắc. Đây được xem là bài học cảnh báo đối với Tổng thống Donald Trump nhằm thúc đẩy chấm dứt xung đột trong thời gian ngắn.

Phát biểu tại một hội nghị quốc tế về eo biển Hormuz tuần trước, Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cho rằng: “Những gì Iran đang thực hiện hiện nay tại eo biển Hormuz tương tự những gì Nga từng làm ở Biển Đen. Vấn đề là Iran đã rút kinh nghiệmvà điều chỉnh cách tiếp cận”.

Trước xung đột, eo biển Hormuz là tuyến trung chuyển khoảng 20% sản lượng dầu mỏ toàn cầu. Hiện nay, Iran bị cho là đang phong tỏa tuyến đường này thông qua việc đe dọa sử dụng máy bay không người lái, tên lửa và các tàu cao tốc cỡ nhỏ. Việc lưu thông qua eo biển Hormuz bị gián đoạn đã gây ra những tác động đáng kể tới kinh tế thế giới.

Tháng 3 vừa qua, Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu, bà Kaja Kallas, cho biết đã thảo luận với Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres, về khả năng áp dụng mô hình Biển Đen cho eo biển Hormuz. Ông Guterres trước đó là người đóng vai trò trung gian cho thỏa thuận liên quan đến xuất khẩu ngũ cốc.

Trong bối cảnh Iran tiếp tục hạn chế sự hiện diện của các quốc gia không thân thiện tại Vịnh Ba Tư, đồng thời yêu cầu tàu thuyền qua lại eo biển phải trả phí, Tổng thống Donald Trump đã kêu gọi các quốc gia khác giành lại quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Trên mạng xã hội Truth Social, ông viết: “Hãy thể hiện đủ dũng khí, tiến vào eo biển và kiểm soát nó”.

Trong chuyến thăm Trung Đông tuần trước, Tổng thống Ukraine Zelensky cho biết, các quốc gia vùng Vịnh đã bày tỏ quan tâm tới kinh nghiệm của Kiev trong việc thiết lập hành lang hàng hải ở Biển Đen. Tuy nhiên, ông khẳng định Ukraine không trực tiếp tham gia vào các nỗ lực hòa giải căng thẳng tại eo biển Hormuz, đồng thời lưu ý rằng các giải pháp ngoại giao thường mang lại lợi thế cho phía đối diện.

Khi Nga phát động "chiến dịch quân sự đặc biệt" vào năm 2022, lực lượng hải quân nước này đã gây sức ép lên cảng Odessa, làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy ngũ cốc và các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Ukraine. Trước tình hình đó, Kiev buộc phải triển khai các phương án thay thế, như vận chuyển mặt hàng xuất khẩu bằng đường bộ qua các nước láng giềng phía Tây với chi phí cao hơn, cũng như chuyển hướng một phần hàng hóa sang các cảng sông có quy mô nhỏ hơn.

Ông Yuriy Vaskov, khi đó là Thứ trưởng Bộ Cơ sở hạ tầng Ukraine, nhấn mạnh: “Điều cốt yếu là duy trì hoạt động của các lĩnh vực kinh tế trọng yếu, nhằm tránh nguy cơ suy sụp”.

Phá phong tỏa bằng hỏa lực

Tháng 4/2022, Tổng Thư ký António Guterres đã tới Ukraine, phối hợp với Nga và Thổ Nhĩ Kỳ khởi động tiến trình đàm phán kéo dài 3 tháng nhằm tìm kiếm giải pháp dung hòa lợi ích các bên. Kết quả là Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen được triển khai, cho phép nối lại hoạt động xuất khẩu nông sản bằng đường biển. Các thỏa thuận do Liên Hợp Quốc làm trung gian chỉ áp dụng đối với mặt hàng nông nghiệp, trong khi các loại hàng hóa khác tiếp tục được vận chuyển qua các cảng sông nằm ngoài phạm vi thỏa thuận.

Ban đầu, hoạt động xuất khẩu được nối lại, song theo ông Yuriy Vaskov, phía Nga đã bắt đầu trì hoãn các quy trình kiểm tra mà họ được phép thực hiện theo thỏa thuận. Khi Nga từ chối gia hạn thỏa thuận vào năm 2023, vận tải đường biển một lần nữa bị đình trệ do không có cơ chế quốc tế nào đủ khả năng bảo đảm an ninh cho các tàu hàng.

Trong bối cảnh đó, Ukraine triển khai thiết bịkhông người lái trên biển nhằm vào Hạm đội Biển Đen của Nga. Theo đánh giá của Bộ Quốc phòng Anh, các đòn tấn công này đã phá hủy hoặc làm hư hại khoảng 20% số tàu của hạm đội, buộc Nga phải rút lực lượng khỏi khu vực tác chiến. Theo Cơ quan Cảng biển Ukraine, tổng lượng hàng hóa thông qua các cảng của Ukraine tăng mạnh, đạt 97,2 triệu tấn trong năm 2024, so với 62 triệu tấn của năm 2023.

Nga vẫn tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công tầm xa bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào các trung tâm xuất khẩu của Ukraine. Tuy nhiên, theo số liệu từ chính phủ Ukraine, khoảng 90% sản lượng nông sản hiện được xuất khẩu qua đường biển, gần tiệm cận mức 94% trước xung đột.

Dù vậy, không phải tất cả bài học từ Biển Đen đều có thể áp dụng cho eo biển Hormuz, do sự khác biệt về địa lý và tương quan năng lực quân sự. Các chuyên gia và quan chức nhận định việc triển khai lực lượng hải quân hộ tống tàu chở dầu qua khu vực này trong điều kiện xung đột gần như không khả thi. Đặc điểm eo biển hẹp làm gia tăng hiệu quả của các loại vũ khí mà Iran có thể sử dụng, đồng thời khiến mọi phản ứng quân sự trở nên phức tạp hơn.

Trong khi Ukraine tập trung tấn công trực tiếp vào Hạm đội Biển Đen của Nga để phá thế phong tỏa, Iran – sau các đòn tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào năng lực hải quân – đã lựa chọn chiến lược bất đối xứng, dựa vào tên lửa chống hạm bố trí trên đất liền, máy bay không người lái và các nhóm tàu tấn công cỡ nhỏ.

Mặc dù vậy, Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cho rằng cách tiếp cận quyết đoán của Kiev trong việc phá vỡ phong tỏa đã mang lại bài học chiến lược cho khu vực Trung Đông. Ông nhấn mạnh: “Chúng tôi thành công nhờ hành động dứt khoát và đó cũng là tư duy mà thế giới cần trong bối cảnh hiện nay”.