Ngày 11/4, Mỹ và Iran đã tổ chức đàm phán trực tiếp lần đầu tiên trong hơn 1 thập kỷ. Các cuộc trao đổi này kết thúc mà không đạt được thỏa thuận khi lập trường của Washington và Tehran vẫn rất khác biệt.

Trong khi hiện vẫn chưa rõ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, một tháng rưỡi giao tranh vừa qua đã hé lộ những bài học quan trọng không chỉ trong cuộc chiến Iran mà còn liên quan đến bản chất của chiến tranh hiện đại.

Quy mô và địa lý mang tính quyết định

Iran sở hữu diện tích khiến bất kỳ kịch bản đối đầu trực diện nào cũng trở nên phức tạp ngay từ đầu. Với diện tích khoảng 1,64 triệu km vuông và dân số hơn 90 triệu người, quốc gia này vượt xa các chiến trường từng chứng kiến những cuộc giao tranh lớn trong thời gian gần đây.

Để so sánh, Iraq - nơi từng bị liên quân do Mỹ dẫn đầu tấn công năm 2003, chỉ có diện tích bằng khoảng 1/4 diện tích Iran và dân số bằng một nửa. Afghanistan và Ukraine, dù có quy mô đáng kể, vẫn nhỏ hơn nhiều cả về lãnh thổ lẫn dân số.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi các chiến dịch quân sự không thể tăng cường một cách đơn giản. Lãnh thổ rộng lớn không chỉ đòi hỏi thêm binh lực và vũ khí, mà còn kéo theo nhu cầu hậu cần tăng theo cấp số nhân, kéo dài tuyến tiếp tế và mở rộng phạm vi thu thập tình báo. Nếu quy mô khiến việc lên kế hoạch tác chiến trở nên phức tạp, thì yếu tố địa lý còn làm gia tăng thách thức ở mức độ lớn hơn.

Trong cuộc chiến ở Iraq, Mỹ từng được hưởng lợi về mặt địa hình. Liên quân do Mỹ dẫn đầu nhanh chóng băng qua các vùng sa mạc tương đối bằng phẳng và các thung lũng ở phía Nam để áp sát Baghdad trong thời gian ngắn. Tại Ukraine, quân đội Nga cũng tận dụng địa hình tương đối bằng phẳng để di chuyển dễ dàng qua các vùng thảo nguyên ở phía Đông. Tuy nhiên, địa hình bằng phẳng cũng có nhược điểm, đó là khiến lực lượng dễ bị lộ trước các đòn tấn công của đối phương do hoạt động di chuyển khó che giấu.

Ngược lại, Afghanistan đặt ra thách thức hoàn toàn khác, địa hình núi non hiểm trở hạn chế các chiến dịch theo quy ước, buộc Mỹ phải phụ thuộc nhiều hơn vào không quân, lực lượng đặc nhiệm và các đồng minh địa phương.

Trong khi đó, Iran kết hợp cả hai dạng địa hình bất lợi này ở quy mô lớn hơn nhiều. Dãy núi Zagros kéo dài dọc biên giới phía Tây tạo thành một “lá chắn” tự nhiên, trong khi dãy Alborz ở phía Bắc bảo vệ các trung tâm dân cư quan trọng, bao gồm thủ đô Tehran. Cao nguyên trung tâm với các vùng sa mạc rộng lớn gây khó khăn cho việc cơ động quân sự và duy trì lực lượng. Đồng thời, đường bờ biển dài dọc theo Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman dễ trở thành điểm yếu trên biển nhưng cũng mang lại chiều sâu phòng thủ chiến lược.

Địa hình núi non của Iran không chỉ khiến một cuộc xâm lược trên bộ gần như bất khả thi, mà còn tạo điều kiện thuận lợi để che giấu bệ phóng tên lửa, cơ sở sản xuất quân sự và hệ thống phòng không. Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả một chiến dịch trên không cũng có thể kéo dài nhiều tháng, khi Iran vẫn duy trì năng lực đáp trả hiệu quả.

Nền tảng phòng thủ vững chắc và gắn kết

Iran là quốc gia đa sắc tộc, với các cộng đồng như người Azerbaijan, người Kurd, người Arab, người Baloch… chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, kinh nghiệm lịch sử cho thấy các mối đe dọa từ bên ngoài thường củng cố sự gắn kết quốc gia thay vì gây chia rẽ. Theo đó, sức ép quân sự từ bên ngoài không làm suy yếu mà ngược lại, góp phần củng cố cấu trúc nhà nước.

Điều này đặc biệt đáng chú ý khi xem xét tới cấu trúc quân sự của Iran. Với hơn 800.000 quân thường trực, bao gồm cả quân đội chính quy và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), Iran sở hữu hệ thống phòng thủ nhiều lớp, được thiết kế để ứng phó đồng thời với chiến tranh quy ước và bất đối xứng. Học thuyết quân sự của nước này nhấn mạnh sự phân tán lực lượng, khả năng sống sót và chiến lược kháng cự dài hạn.

Khác với Iraq năm 2003 - khi năng lực quân sự bị suy yếu bởi các lệnh trừng phạt và xung đột trước đó, Iran hiện vẫn duy trì bộ máy nhà nước vận hành hiệu quả, hệ thống chỉ huy tích hợp cùng năng lực tên lửa và máy bay không người lái đáng kể.

Giới hạn của vũ khí theo quy ước

Những diễn biến trong khoảng hơn một tháng rưỡi qua cũng cho thấy một thực tế: ngay cả ưu thế tuyệt đối trên không cũng không đảm bảo kết quả mang tính quyết định khi đối đầu với một quốc gia được thiết kế để thích nghi và kéo dài xung đột. Năng lực tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái của Iran đóng vai trò trung tâm trong bức tranh này. Thay vì tập trung vào các mục tiêu giá trị cao dễ bị vô hiệu hóa, Iran phát triển hệ thống phòng thủ phân tán và nhiều lớp. Các bệ phóng, kho chứa và cơ sở sản xuất được bố trí trong địa hình núi non hoặc các công trình ngầm kiên cố, khiến việc phát hiện và phá hủy trở nên đặc biệt khó khăn. Điều này một lần nữa khẳng định: địa lý không chỉ là bối cảnh, mà là một phần tích hợp trong chiến lược phòng thủ của Iran.

Song song với đó, việc gia tăng sử dụng UAV và các hệ thống tên lửa chi phí thấp tạo ra một thách thức khác. Những vũ khí này không cần đạt độ chính xác tuyệt đối hay ưu thế áp đảo mà chỉ cần tồn tại và duy trì sức ép theo thời gian. Qua đó, chúng đặt gánh nặng tác chiến liên tục lên những hệ thống phòng không hiện đại nhất.

Điều này dẫn đến một sự mất cân đối mang tính cấu trúc. Đó là các nền tảng quân sự tinh vi, chi phí cao phải đối phó với những vũ khí rẻ hơn nhiều và dễ tái sản xuất. Về dài hạn, điều này không nhất thiết mang lại chiến thắng trên chiến trường, nhưng làm suy giảm khả năng đạt được kết quả mang tính quyết định.

Hệ quả là sự dịch chuyển trong cách thức sức mạnh quân sự vận hành trên thực tế. Ưu thế quy ước vẫn quan trọng, song vai trò trở nên hạn chế hơn, theo đó có thể gây gián đoạn, làm suy yếu và kiềm chế đối phương, nhưng khó tạo ra chiến thắng dứt điểm trước một đối thủ có khả năng bám trụ lãnh thổ, phân tán lực lượng và chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc đối đầu kéo dài.

Hàm ý chiến lược

Iran là sự kết hợp của ba yếu tố gồm: hội tụ quy mô, mức độ phức tạp và khả năng chống chịu. Xét tổng thể, những yếu tố này củng cố một kết luận cốt lõi: Iran không chỉ là mục tiêu “khó nhằn” hơn, mà còn làm thay đổi căn bản phép tính chiến lược của chiến tranh.

Sự kết hợp giữa quy mô, địa lý và năng lực chống chịu đồng nghĩa với việc bất kỳ cuộc xung đột nào cũng có nguy cơ kéo dài, tốn kém và khó dự đoán kết cục. Điều này phần nào lý giải vì sao, bất chấp sức ép quân sự liên tục, cục diện chiến trường không tạo ra bước ngoặt mang tính quyết định, mà thay vào đó chuyển sang khoảng ngừng tạm thời, phản ánh sự khó khăn trong việc chuyển hóa hành động quân sự thành lợi ích chiến lược rõ ràng.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc nguy cơ xung đột trong tương lai giảm đi. Ngược lại, nó cho thấy hình thái xung đột có thể thay đổi so với những gì diễn ra trong hơn một tháng rưỡi qua. Các cuộc đối đầu trực diện, quy mô lớn trở nên ít được lựa chọn hơn khi xác suất “đánh nhanh, thắng nhanh” thấp, trong khi chi phí leo thang lại cao. Thay vào đó, xu hướng nổi lên là các hoạt động can dự hạn chế, phản ứng được tính toán và các động thái phát tín hiệu chiến lược - những hình thức xung đột chưa đạt ngưỡng chiến tranh toàn diện nhưng cũng chưa tiến tới giải pháp lâu dài.

Đối với Mỹ và các cường quốc khác, kỳ vọng về những chiến dịch nhanh, mang tính quyết định trở nên kém phù hợp trong bối cảnh này. Ưu thế quân sự vẫn có thể định hình cục diện chiến trường, nhưng không dễ rút ngắn thời gian hay đảm bảo kết quả cuối cùng.

Xét cho cùng, cuộc chiến Iran phản ánh một sự chuyển dịch rộng lớn trong bản chất của chiến tranh hiện đại: chiến thắng không còn được quyết định bởi tốc độ hay ưu thế ban đầu, mà bởi sức bền, khả năng thích ứng và năng lực tác chiến hiệu quả trong những môi trường phức tạp.