Những biến động của thương mại toàn cầu, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc và cuộc đua công nghệ đang thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm những mô hình hợp tác mới. Vàý tưởng xây dựng một cộng đồng kinh tế Nhật Bản - Hàn Quốc theo mô hình Liên minh châu Âu (EU) đang thu hút sự quan tâm của giới học giả và doanh nghiệp hai nước.

Một cuộc điều tra dư luận mới đây cho thấy, đa số người Nhật và người Hàn đồng tình với mô hình này. Vậy cộng đồng kinh tế Nhật Bản - Hàn Quốc dự kiến sẽ như thế nào? Liệu đây có thể trở thành nền tảng cho một cực tăng trưởng mới ở Đông Bắc Á?

Bối cảnh ra đời

Ý tưởng về xây dựng một cộng đồng kinh tế Nhật Bản - Hàn Quốc theo mô hình EU được một số nhà kinh tế và doanh nhân tên tuổi như Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Hàn Quốc, Chủ tịch tập đoàn SK… đề cập từ khoảng giữa năm 2025. Nhưng vào thời điểm đó, quan hệ Hàn - Nhật vẫn bị những bóng đen từ thời chiến tranh che phủ. Kể từ khi Chính phủ Nhật Bản của Thủ tướng Takaichi Sanae ra đời, bà Takaichi đã cùng Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung nỗ lực cải thiện quan hệ song phương. Kết quả là quan hệ Nhật - Hàn đã và đang được hâm nóng rõ rệt. Vì vậy, ý tưởng này đã bắt đầu có những hình hài rõ nét.

Tại thời điểm hiện nay, sáng kiến này được nhắc lại và thúc đẩy là do các nhu cầu nội tại của Nhật Bản và Hàn Quốc, cùng những đòi hỏi của thực tiễn khách quan trong thời kỳ mới. Về nhu cầu nội tại, các nhà lãnh đạo hai nước có chung một quan điểm về việc có nhiều vấn đề mà không một quốc gia nào có thể đơn độc giải quyết, đòi hỏi một sự hợp tác quốc tế sâu rộng, nhất là trong bối cảnh cả hai nước đang thúc đẩy các chương trình mục tiêu quốc gia đầy tham vọng về kinh tế, an ninh kinh tế, trí tuệ nhân tạo (AI), chất bán dẫn…

Mới đây nhất là việc Chính phủ Hàn Quốc cùng các tập đoàn công nghệ hàng đầu nước này công bố kế hoạch đầu tư khoảng 1.000 tỷ USD nhằm phát triển ba lĩnh vực chiến lược gồm chất bán dẫn, trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) và robot hình người. Để thực hiện những dự án ở quy mô như vậy, hợp tác quốc tế là điều không thể thiếu.

Còn về các yêu cầu khách quan, cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, việc một số nước có tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là khoáng sản thiết yếu, bao gồm cả đất hiếm, đang áp dụng nhiều biện pháp hạn chế xuất khẩu, hàng rào thuế quan vào chính sách bảo hộ thương mại của Mỹ… đang khiến thị trường thế giới biến động mạnh, chuỗi cung ứng bị gián đoạn, kèm theo đó là nhiều rủi ro lớn. Trong bối cảnh đó, việc 2 quốc gia láng giềng ở khu vực Đông Bắc Á, có nhiều điểm tương đồng, có chung lợi ích và quan điểm lợi ích, liên kết với nhau là điều tất yếu và mô hình hiệu quả của EU là cảm hứng cho sự lựa chọn chiến lược của Nhật Bản và Hàn Quốc.

Mô hình thiết kế

Như đã nêu trên, ý tưởng về Cộng đồng kinh tế Nhật - Hàn dạng thức EU đang trong giai đoạn hình thành và mô hình EU chỉ là “cảm hứng” cho Nhật Bản và Hàn Quốc. Do vậy, mô hình EU phiên bản Nhật - Hàn sẽ vừa có nhiều điểm chung, nhưng cũng sẽ có những điều chỉnh khác biệt cho phù hợp với thực tế của hai nước.

Có thể nói, đâylà một mô hình hợp tác và hội nhập kinh tế toàn diện giữa Hàn Quốc và Nhật Bản. Mô hình này nhằm mục đích vượt xa một hiệp định thương mại tự do (FTA) thông thường để hướng tới các mức độ liên kết sâu rộng hơn. Nếu được thực hiện, nó sẽ tập trung vào 3 yếu tố cốt lõi gồm thị trường chung với hàng hóa, dịch vụ, vốn và sức lao động được tự do lưu thông giữa hai quốc gia, chính sách hội nhập phù hợp thông qua việc xây dựng các tiêu chuẩn chung, làm hài hòa các quy định về thuế quan, đầu tư và pháp lý…và định hướng tương lai nhằm tăng cường chuỗi cung ứng chiến lược, tạo sức mạnh cạnh tranh toàn cầu và thúc đẩy ngoại giao, vượt qua những rào cản lịch sử hoặc chính trị, đặc biệt là vấn đề quá khứ chiến tranh - một vấn đề được coi là “bóng ma” bao trùm quan hệ hợp tác, hữu nghị song phương.

Trong giai đoạn đầu, lĩnh vực được Tokyo và Seoul ưu tiên là hợp tác du lịch. Đây sẽ là trụ cột quan trọng trong hợp tác song phương khi lượng khách du lịch hai nước đi thăm qua lại không ngừng tăng cao.Theo số liệu của Cơ quan dữ liệu quốc gia Hàn Quốc, năm 2025 ghi nhận một kỷ lục chưa từng có của làn sóng du khách từ Hàn Quốc đến Nhật Bản với gần 9,5 triệu lượt, tăng 7,3% so với năm trước đó, trong khi Hàn Quốc đón hơn 3,6 triệu lượt khách Nhật.Lĩnh vực này cũng hàm chứa một yếu tố khá tế nhị, khi Hàn Quốc phải nỗ lực để lấy lại cân bằngtrong cán cân thu chi dịch vụ du lịch với Nhật Bản, do Hàn Quốc đang chịu những khoản thâm hụt lớn,lần đầu tiên vượt qua mốc 5,7 tỷ USDvào năm 2025.

Tiếp theo sẽ là hợp tác trong công nghiệp quốc phòng. Đây sẽ là lĩnh vực đòi hỏi những thay đổi lớn để tránh cạnh tranh lẫn nhau trên thị trường quốc tế, khi Hàn Quốc đang nỗ lực mở rộng thị trường, còn Nhật Bản đang thúc đẩy “cởi trói” cho xuất khẩu vũ khí - khí tài quân sự. Bên cạnh đó, các lĩnh vực như AI, chất bán dẫn, công nghiệp văn hóa cũng sẽ là những trụ cột lớn cho Cộng đồng kinh tế Nhật - Hàn theo kiểu EU.

Lạc quan và hoài nghi

Tuy nhiên, với quan điểm cho rằng bất kỳ mô hình hợp tác kinh tế mới nào, bên cạnh cơ hội cũng có những rào cản, hiện nay, giới chuyên môn và giới quan sát một mặt tỏ ra lạc quan, nhưng mặt khác vẫn có những hoài nghi nhất định với ý tưởng này. Thực tế cho thấy, trước năm 2010, EU được đánh giá là mô hình liên kết khu vực thành công nhất trên thế giới, khi thật sự trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học và công nghệ hàng đầu thế giới, nhưng những năm gần đây, EU đã bộc lộ một số nhược điểm cần khắc phục càng sớm càng tốt.

Bên cạnh đó còn là sự khác biệt về số lượng và thực lực, khi EU có tới 27 thành viên, còn phiên bản Nhật - Hàn chỉ có 2 quốc gia. Điều này vừa là lợi thế, vừa là vấn đề cần chú ý, khi quy mô nhỏ hơn thì sẽ dễ quản lý hơn, nhưng cũng hàm chứa những điểm yếu về nguồn lực tài chính, khoa học - kỹ thuật… và đặc biệt là nguồn lực con người, do cả Nhật Bản và Hàn Quốc đều đang đối mặt với khủng hoảng nhân khẩu học nghiêm trọng. Bên cạnh đó còn có những khó khăn trong việc vừa duy trì cạnh tranh để không làm triệt tiêu động lực phát triển, vừa giải quyết những yếu tố cạnh tranh không lành mạnh để tạo ra một mô hình hợp tác trong cạnh tranh và cạnh trong hợp tác khả thi.

Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng nhận định, những nhà làm chính sách và quản lý của Nhật Bản và Hàn Quốc cũng nhận thức rõ các vấn đề cần giải quyết để tránh đi vào “vết xe đổ”, đồng thời tạo ra một mô hình hiệu quả hơn. Nếu thực hiện thành công ý tưởng đầy tham vọng này, cộng đồng kinh tế Nhật Bản - Hàn Quốc theo mô hình EU sẽ là một động lực mới cho kinh tế cho cả khu vực châu Á, khi cùng ASEAN duy trì sự cân bằng của khu vực.

Các chuyên gia còn dự báo, sự hợp tác giữa cộng đồng kinh tế Nhật - Hàn và ASEAN còn có khả năng tạo ra nhiều trung tâm tăng trưởng mới cho khu vực và thế giới, thông qua các chương trình, dự án mà Nhật Bản và Hàn Quốc đang triển khai thực hiện nhưkhung hỗ trợ năng lượng dành cho các nước châu Á, có tên gọi POWERR Asia, với trọng tâm là một khoản hỗ trợ lên tới 10 tỷ USD từ Tokyo, kế hoạch đầu tư khoảng 1.000 tỷ USD nhằm phát triển ba lĩnh vực chiến lược nêu trên của Hàn Quốc.

Nói tóm lại, nếu được hình thành sắc nét, đây sẽ là mô hình mang lại nhiều lợi ích, không chỉ riêng cho Nhật Bản và Hàn Quốc, mà còn cho cả các đối tác chiến lược của 2 quốc gia này.