Ý nghĩa sâu xa

Từ trước đến nay, hoạt động xuất khẩu vũ khí và khí tài quân sự, đặc biệt là các loại có tính sát thương cao, luôn được xem là vấn đề nhạy cảm, thậm chí mang tính cấm kỵ đối với Nhật Bản. Nguyên nhân là do lĩnh vực này chịu sự ràng buộc của Hiến pháp hòa bình cũng như các thỏa thuận an ninh – quốc phòng giữa Nhật Bản và Mỹ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh mới với những biến động nhanh chóng, sâu rộng và khó lường của môi trường an ninh, kinh tế, quan hệ quốc tế, trật tự thế giới và cạnh tranh địa chính trị, vấn đề xuất khẩu quốc phòng đang được đặt ra trở lại. Nhiều ý kiến cho rằng đây có thể trở thành yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo đảm lợi ích quốc gia của Nhật Bản trong giai đoạn tới.

Liên quan đến chính sách an ninh -quốc phòng trong giai đoạn mới, đảng cầm quyền Tự do Dân chủ (LDP) nhấn mạnh chủ trương sửa đổi Ba văn kiện an ninh, gồm: Chiến lược An ninh Quốc gia, Chiến lược Quốc phòng và Chương trình Tăng cường Năng lực Quốc phòng; đồng thời điều chỉnh phương châm thực hiện Ba nguyên tắc về chuyển giao vũ khí, khí tài quân sự. Bên cạnh đó, LDP đề xuất xây dựng thể chế quốc phòng phù hợp với bối cảnh mới, lấy quan hệ đồng minh Nhật -Mỹ làm nền tảng để thúc đẩy mục tiêu xây dựng khu vực Ấn Độ Dương -Thái Bình Dương tự do và rộng mở.

Có thể thấy, định hướng chính sách này gồm 4 hợp phần chính: Ba văn kiện an ninh, Ba nguyên tắc chuyển giao vũ khí – khí tài quân sự, thể chế quốc phòng và quan hệ đồng minh Nhật – Mỹ. Bốn hợp phần này tạo thành một chỉnh thể thống nhất, có mối liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó, việc điều chỉnh phương châm thực hiện Ba nguyên tắc chuyển giao vũ khí – khí tài quân sự được đánh giá là nội dung có mức độ khả thi cao hơn so với các nội dung còn lại. Đáng chú ý, Nhật Bản hiện mới dừng ở mức sửa đổi cách thức triển khai, chưa tiến hành sửa đổi toàn diện Ba nguyên tắc nói trên.

Nếu mọi việc diễn ra thuận lợi, đây sẽ là tiền đề cho việc sửa đổi toàn bộ các Nguyên tắc cùng Ba văn kiện an ninh nêu trên. Điều này góp phần “cởi trói” cho công nghiệp quốc phòng của Nhật Bản, trong bối cảnh lĩnh vực này đang là ngành kinh tế hàng đầu của nhiều quốc gia, bao gồm cả nước láng giềng của Nhật Bản là Hàn Quốc;mang lại nguồn lợi to lớn, phục vụ cho không chỉ lĩnh vực quốc phòng mà còn là trụ đỡ của cả nền kinh tế trong giai đoạn mới.

Sự đồng thuận tất yếu

Trong chính giới và dư luận Nhật Bản hiện tồn tại hai luồng ý kiến trái chiều về vấn đề này. Một nhóm ủng hộ, trong khi nhóm còn lại kiên định lập trường phản đối, cho rằng động thái này vi phạm Hiến pháp hòa bình được duy trì từ sau Chiến tranh thế giới thứ II của Nhật Bản. Tuy nhiên, quan điểm phản đối chỉ chiếm thiểu số.

Ngay trong nội bộ các chính đảng – vốn luôn tồn tại nhiều khác biệt quan điểm – cũng ghi nhận mức độ đồng thuận tương đối cao. Điều này thể hiện rõ qua các luận điểm tranh cử của các đảng trong cuộc bầu cử Hạ viện lần thứ 51 diễn ra ngày 8/2 vừa qua.

Liên minh cầm quyền giữa Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và đảng Duy tân Nhật Bản (Ishin no Kai) thể hiện quan điểm tương đối thống nhất về vấn đề này. Đảng Duy tân một mặt đồng thuận với LDP về việc sửa đổi Ba văn kiện an ninh, mặt khác nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường năng lực răn đe thông qua triển khai các hệ thống tên lửa tầm xa, phục vụ mục tiêu phản công khi cần thiết. Đảng này cũng đề cập khả năng tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định chiến lược răn đe hạt nhân mở rộng của Mỹ, hướng tới làm sâu sắc hơn quan hệ đồng minh song phương.

Trong khi đó, đảng đối lập Dân chủ Nhân dân có quan điểm khá tương đồng với liên minh cầm quyền khi đề cao phương châm “vừa củng cố liên minh Nhật – Mỹ, vừa điều chỉnh thể chế quốc phòng nhằm giảm sự phụ thuộc quá mức vào Washington”. Đồng thời, đảng này đề xuất thúc đẩy sản xuất trong nước các loại vũ khí, khí tài mà Nhật Bản có khả năng tự phát triển, cũng như tăng cường năng lực cảnh giới và phòng vệ tại khu vực biên giới, các đảo xa và vùng biển xung quanh Nhật Bản.

Ngay cả Liên minh Cải cách trung dung -đảng đối lập lớn nhất Nhật Bản -cũng cho rằng cần nâng cao năng lực quốc phòng để ứng phó với môi trường an ninh đang biến động nhanh chóng và phức tạp.Theo giới quan sát, sự đồng thuận tương đối rộng rãi này đặt ra câu hỏi: liệu Nhật Bản có đang tiến tới một vai trò quân sự lớn hơn trong tương lai không xa. Đây cũng là yếu tố khiến một số quốc gia bày tỏ quan ngại. Trong đó, Trung Quốc đã có những phản ứng mạnh mẽ và triển khai các động thái được cho là nhằm “kiềm chế xu hướng tái quân sự hóa và hạt nhân” của Tokyo.

Rào cản trước mắt

Trong động thái mới nhất, Trung Quốc công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với các mặt hàng lưỡng dụng (vừa phục vụ mục đích dân sự, vừa có thể sử dụng cho quân sự) sang 20 công ty và tổ chức của Nhật Bản.Các biện pháp này được đánh giá có thể tác động đáng kể đến nhiều lĩnh vực kinh tế của Nhật Bản, không chỉ riêng ngành công nghiệp quốc phòng.

Thực tế cho thấy Nhật Bản hiện phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung khoáng sản và nguyên vật liệu từ nước ngoài, trong đó Trung Quốc là một trong những nhà cung cấp chủ chốt, đặc biệt đối với các loại đất hiếm. Vì vậy, việc Trung Quốc áp đặt biện pháp kiểm soát xuất khẩu hàng lưỡng dụng được đánh giá là động thái có tác động mạnh, không chỉ đối với các doanh nghiệp nằm trong danh sách mà còn có thể ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực của nền kinh tế Nhật Bản.

Trước diễn biến này, Tokyo đã có phản ứng cứng rắn. Bộ Ngoại giao Nhật Bản cho biết, ngay sau khi phía Trung Quốc công bố quyết định, cơ quan này đã làm việc với Công sứ Trung Quốc tại Nhật Bản Thi Vịnh để bày tỏ sự phản đối mạnh mẽ. Nhật Bản nhấn mạnh “kiên quyết không chấp nhận biện pháp này”, đồng thời bày tỏ quan ngại sâu sắc trước quyết định của Bắc Kinh. Chính phủ Nhật Bản cũng khẳng định sẽ tiến hành đánh giá chi tiết nội dung và tác động của động thái trên, đồng thời xem xét các biện pháp ứng phó phù hợp.

Giới kinh tế Nhật Bản cũng đã chính thức lên tiếng về vấn đề này. Ông Tsutsui Yoshinobu – Chủ tịch Liên đoàn các tổ chức kinh tế Nhật Bản (Keidanren) – bày tỏ sự quan ngại và yêu cầu phía Trung Quốc dỡ bỏ biện pháp kiểm soát nêu trên. Phản ứng của Nhật Bản được cho là dễ hiểu, bởi những tác động kinh tế tiềm tàng được đánh giá là khó lường.

Trong nhiều năm qua, Tokyo đã nỗ lực đa dạng hóa và nâng cao tính tự chủ trong chuỗi cung ứng toàn cầu, song kết quả đạt được vẫn chưa như kỳ vọng.

Ngay cả việc Nhật Bản công bố khai thác đất hiếm dưới đáy biển tại khu vực ngoài khơi đảo Minami Tori từ đầu tháng 2 này cũng mới chỉ mang tính bước đầu, chưa thể giải quyết ngay nhu cầu trước mắt. Đây được xem là sự khởi động cho chuỗi hoạt động trong khuôn khổ dự án khai thác đất hiếm biển sâu do Phủ Nội các Nhật Bản triển khai. Theo kế hoạch, phải đến tháng 2/2027, hoạt động khai thác bùn chứa đất hiếm tại khu vực này mới được đẩy mạnh với quy mô dự kiến khoảng 350 tấn mỗi ngày.

Bên cạnh đó, các chuyên gia vẫn cần tính toán chi phí cụ thể cho toàn bộ quy trình, từ khai thác, tinh chế đến vận chuyển, đồng thời đánh giá hiệu quả kinh tế tổng thể của dự án nhằm bảo đảm nguồn cung đất hiếm ổn định và bền vững.Vì vậy, trong ngắn hạn, Nhật Bản vẫn có thể chịu tác động đáng kể từ các biện pháp kiểm soát của Trung Quốc, và đây được xem là một thách thức không nhỏ đối với quá trình thúc đẩy phát triển công nghiệp quốc phòng của nước này.