Năm nay, xâm nhập mặn tại vùng ĐBSCL không gay gắt như các năm trước nhưng vẫn diễn biến phức tạp, đến sớm và lấn sâu vào nội đồng. Một điều đáng lưu ý là khu vực này phụ thuộc tới 94% nguồn nước từ bên ngoài, khiến toàn vùng trở nên dễ tổn thương trước các biến động từ thượng nguồn.

Thường xuyên chứng kiến cảnh thiếu nước sinh hoạt, nhiều khi không có nước sinh hoạt từ 1-2 ngày, thậm chí lâu hơn, gây nhiều bất tiện trong đời sống. Bà Lương, một người dân ở phường Khánh Hòa, TP. Cần Thơ kể, khi thiếu nước sinh hoạt, gia đình phải hứng nước mưa để dự trữ hoặc mua nước với giá khoảng 10.000-12.000 đồng/thùng để sử dụng hằng ngày. Theo bà Lương, việc cung cấp nước chưa ổn định khiến người dân gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong những thời điểm nắng nóng hoặc khan hiếm nước trong mùa khô.

Thường xuyên chứng kiến cảnh thiếu nước sinh hoạt, nhiều khi không có nước sinh hoạt từ 1-2 ngày, thậm chí lâu hơn, gây nhiều bất tiện trong đời sống. Bà Lương, một người dân ở phường Khánh Hòa, TP. Cần Thơ kể, khi thiếu nước sinh hoạt gia đình phải hứng nước mưa để dự trữ hoặc mua nước với giá khoảng 10.000-12.000 đồng/thùng để sử dụng hằng ngày. Theo bà Lương, việc cung cấp nước chưa ổn định khiến người dân gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong những thời điểm nắng nóng hoặc khan hiếm nước trong mùa khô.

"Thường xuyên cúp nước, có khi một tháng, có khi mấy ngày không có đều, có khi hai ngày. Phải chịu chứ biết nước ở đâu mà xài, ở đây có lu hứng nước mưa, chừng nào cúp nước thì dùng", bà Lương nói

Gắn bó gần 30 năm với dòng sông Hậu, ông Lý Văn Bon, phường Bình Thủy, TP. Cần Thơ đã chứng kiến rõ những thay đổi của môi trường và nguồn nước. Trước đây, sông Hậu dồi dào phù sa, đặc biệt vào mùa lũ, góp phần bồi đắp đất đai cho vùng ĐBSCL. Những năm gần đây, dưới tác động của biến đổi khí hậu và các công trình ở thượng nguồn, lượng phù sa suy giảm, xâm nhập mặn gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống người dân. Nguồn lợi thủy sản tự nhiên cũng vì thế mà giảm, thời gian nuôi cá kéo dài, chi phí tăng do thiếu thức ăn tự nhiên, buộc người nuôi phải phụ thuộc vào thức ăn công nghiệp.

Trước thực trạng này, người dân đã chủ động thích ứng như chuyển đổi đối tượng nuôi phù hợp, điều chỉnh thời điểm lấy nước trong sản xuất. Tuy nhiên, theo ông Bon, cần có giải pháp căn cơ hơn như tận dụng mùa nước nổi để đưa phù sa vào đồng ruộng, đồng thời kiểm soát chặt xả thải từ sản xuất nhằm bảo vệ nguồn nước bền vững trong bối cảnh an ninh nguồn nước đang gặp những thách thức.

"Nguồn nước hiện nay khó khăn nên đồng ruộng cần để phù sa về vào tháng 7-8, hạn chế trồng lúa vào mùa đó để giữ phù sa trong đất, giảm lượng phân bón cho vụ sau, hạn chế sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu vì sẽ chảy ra sông Hậu", ông Bon cho biết.

Theo các phân tích, vùng ĐBSCL đang đối mặt 7 thách thức về an ninh nguồn nước, gồm 3 yếu tố bên ngoài và 4 nội tại. Các thách thức bên ngoài là biến đổi khí hậu, tác động của thủy điện thượng nguồn làm suy giảm phù sa và nguy cơ chuyển nước trong mùa khô. Trong khi đó, nội tại gồm khai thác nước quá mức, ô nhiễm do sản xuất nông nghiệp, hiệu quả sử dụng nước thấp và thay đổi sử dụng đất.

Với những tác động đang gặp phải, PGS.TS Lê Anh Tuấn, giảng viên cao cấp Trường Đại học Cần Thơ đề xuất điều chỉnh chiến lược sử dụng nước, tận dụng mùa lũ để trữ nước, bổ sung phù sa; xem xét giảm sản xuất lúa 3 vụ; nâng cao hiệu quả sử dụng nước. Cùng với đó cần nghiên cứu mô hình bổ cập nước ngầm quy mô phù hợp nhằm đảm bảo nguồn nước bền vững, nhất là khu vực ven biển.

"Mùa lũ cần để nước vào vùng trũng như tứ giác Long Xuyên hay Đồng Tháp Mười để trữ nước, lấy phù sa, lấy cá và giảm xâm nhập mặn. Nếu sản xuất lúa trong mùa mưa thì giá thành rất thấp, giải pháp là bổ sung nước xuống nước ngầm",PGS.TS Lê Anh Tuấn cho biết.

Lượng phù sa về ĐBSCL đang suy giảm mạnh do tác động của các đập thủy điện thượng nguồn, làm mất cân bằng bồi tụ, xói lở, gia tăng sạt lở và suy giảm độ màu mỡ đất, ảnh hưởng đến sản xuất và hệ sinh thái. PGS.TS Đào Duy Huân, Phó Hiệu trưởng Đại học Nam Cần Thơ nhận định, hệ sinh thái, nhất là rừng ngập mặn, đang bị thu hẹp; nguồn lợi thủy sản suy giảm. Tình trạng sụt lún đất diễn ra phổ biến, trung bình 1-2 cm/năm, có nơi cao hơn, chủ yếu do khai thác nước ngầm quá mức. Lún đất do khai thác nước ngầm, mức độ khoảng 1-2 cm, có nơi cao hơn do khai thác quá mức. Việc khai thác nước hiện nay chưa hiệu quả, rủi ro thiên tai rất lớn.

PGS.TS Huân cảnh báo nguy cơ thiếu nước ngọt mùa khô, lũ thấp kéo dài; thậm chí xâm nhập mặn có thể trở thành “bình thường mới”, buộc phải chuyển đổi mô hình sản xuất. Vì vậy, đảm bảo an ninh nguồn nước cần cách tiếp cận tổng thể, tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý lưu vực sông Mê Kông, đồng thời có chiến lược phát triển bền vững để ổn định sinh kế và giữ chân người dân.

Lún đất do khai thác nước ngầm ảnh hưởng thế nào, ở đây số liệu chưa phải chính xác nhưng mà mức độ sụt lún từ 1-2cm vì chúng ta khai thác nước ngầm quá mức. Khai thác nước sạch hiện nay chúng ta hiện nay không hiệu quả, cái vấn đề hiện nay đặt ra là hiện tượng lún rất nhiều, rủi ro thiên tai rất lớn.

Áp lực đảm bảo an ninh nguồn nước tại các địa phương ngày càng gia tăng, ông Văn Hữu Huệ, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long cho biết, dù năm nay xâm nhập mặn được dự báo không gay gắt như các năm cực đoan nhưng Vĩnh Long vẫn theo dõi sát diễn biến, xây dựng kịch bản ứng phó, không chủ quan. Thực tế đã cho thấy, biến đổi khí hậu khiến mặn xâm nhập sớm, lấn sâu, gây áp lực lớn lên nguồn nước sản xuất và sinh hoạt. Nhiều khu vực phải trữ nước tạm hoặc khai thác nước dưới đất, kéo theo nguy cơ sụt lún và thiếu nước trong mùa khô.

Theo ông Văn Hữu Huệ, địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp từ quan trắc, thông tin dự báo; vận hành hiệu quả công trình thủy lợi; chủ động điều tiết cấp nước; nâng cao nhận thức cộng đồng và kiến nghị đầu tư hạ tầng trữ nước quy mô lớn. Về lâu dài, cần nghiên cứu mô hình bổ cập nước dưới đất nhằm giảm sụt lún, bổ sung nguồn nước cho khu vực ven biển. Cùng với đó đầu tư nhà máy xử lý rác thải để bảo vệ nguồn nước bền vững. Xây dựng hồ chứa nước trong lòng đất ở ĐBSCL, không tốn diện tích, không cần bồi hoàn, bổ cập nước cho các tầng nước dưới đất sẽ giúp giải bài toán sụt lún và cung cấp nước cho vùng duyên hải.

An ninh nguồn nước tại ĐBSCL không còn là câu chuyện riêng của từng địa phương mà đã trở thành thách thức mang tính liên vùng, liên quốc gia. Những áp lực từ biến đổi khí hậu, tác động thượng nguồn và chính nội tại của vùng đang đan xen, làm gia tăng rủi ro và đòi hỏi các giải pháp căn cơ, đồng bộ hơn.