Ký ức đau thương ở hang Thẳm Piu

Trong căn nhà nhỏ rợp bóng cây ở thôn Thiết Cương, xã Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa, ông Lê Reo, 82 tuổi, cùng vợ là bà Đỗ Thị Yên, 80 tuổi, vẫn miệt mài lật mở từng trang tư liệu, từng tấm bằng khen đã nhuốm màu thời gian.

Cả hai vợ chồng đều là cựu chiến binh, cựu Quân tình nguyện Việt Nam giúp Lào giai đoạn 1965-1975, thuộc Trung đoàn Công binh 217. Ở tuổi thượng thọ, khi đôi mắt đã mờ, sức khỏe không còn như trước, ông bà vẫn ngày ngày gìn giữ từng mảnh tư liệu về đồng đội.

Điều thôi thúc người cựu binh 82 tuổi là một tâm nguyện ông chưa bao giờ nguôi: xác định danh tính cho hơn 100 đồng đội đã hy sinh trong sự kiện thảm khốc tại hang Thẳm Piu, huyện Mường Khăm, tỉnh Xiêng Khoảng, Lào.

Trở lại những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Trung đoàn Công binh 217 (được thành lập theo Quyết định số 302/QĐ-QP ngày 13/12/1965 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng) đảm nhận nhiệm vụ mở đường, bảo đảm giao thông và xây dựng các công trình phòng thủ chiến lược giúp nước bạn Lào. Để đáp ứng yêu cầu bảo vệ vùng giải phóng, quân số Trung đoàn có thời điểm lên tới 5.000 người, quản lý và đảm bảo giao thông trên tổng chiều dài 647 km tuyến đường chiến lược thuộc hai tỉnh Sầm Nưa và Xiêng Khoảng.

​Để chỉ đạo công tác chiến đấu tại vùng núi đá hiểm trở, Trung đoàn đã thành lập Sở Chỉ huy khu B đặt tại huyện Mường Khăm, tỉnh Xiêng Khoảng. Nơi đây có hang Thẳm Piu ,một hang đá rộng, sâu, nằm ở độ cao chừng 25m đến 30m so với bãi bằng trước cửa hang, được chọn làm trụ sở làm việc của Ban Chỉ huy, cơ quan Hành chính, Hậu cần và là nơi trú ẩn của nhân dân địa phương.

​Ngày 24/11/1968 đã trở thành một cột mốc đau thương không thể nào quên. Vào thời điểm đó, trong hang Thẳm Piu có hơn 100 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn Công binh 217 cùng hơn 300 người dân bản Na Long và Na Mon (nước bạn Lào) đang trú ẩn. Từ sáng sớm, các máy bay trinh sát L.19, AD6 và các tốp máy bay F.104, F.105 của không quân Mỹ đã liên tục lượn lờ, bắn đạn thăm dò quanh khu vực. Đến khoảng 14 - 15 giờ chiều, máy bay Mỹ tập trung bắn rốc-két và ném bom bi, bom nổ chậm ngay trước cửa hang.

​Bất ngờ, một quả rốc-két bắn trúng cửa hang, ngọn lửa bùng cháy dữ dội vào toàn bộ khu vực lán sàn của dân bản. Theo chiều gió, lửa hút sâu vào trong hang, làm cháy rụi kho gạo hơn 10 tấn cùng kho lưu trữ vũ khí, đạn dược. Tiếng nổ lớn dồn dập, khói độc và ngọn lửa dữ dội đã đốt cháy toàn bộ oxy trong không gian kín.

​Thảm cảnh diễn ra vô cùng tàn khốc. Trong khoảnh khắc sinh tử ấy, chỉ có Đại úy Nguyễn Vinh (Phó Chủ nhiệm Hậu cần) và Thượng sĩ Cao Sĩ Mùi (Tiểu đội trưởng Thông tin, quê Gia Lộc, Hải Hưng) liều mình vượt qua làn lửa đỏ và đạn nổ để thoát được ra ngoài (đây là 2 đồng chí báo cáo lại chi tiết vụ bỏ bom cho đơn vị). Toàn bộ hơn 400 người gồm dân bản và cán bộ, chiến sĩ ở bên trong đều bị ngạt thở và hy sinh bởi sức nóng cùng khói độc.

​Đến ngày thứ 4, thứ 5 sau trận đánh phá, khi sức nóng nguội dần, lực lượng cứu hộcủa đơn vị mới có thể tiếp cận bên trong hang. Cảnh tượng tang thương hiện ra khi toàn bộ chiến sĩ trong hang đã hy sinh, nhiều người nằm chui vào các hốc đá hay thùng phuy nước tìm đường sống nhưng không thể thoát khỏi hang đá chỉ có một cửa duy nhất. Đơn vị sau đó đã tổ chức khâm liệm và đưa các thi thể về an táng tại Nghĩa trang Nậm Cắn (Nghệ An).

​Tuy nhiên, do hang bị cháy liên tục mấy ngày, các thi thể bị cháy xém, chồng chất lên nhau. Sức nóng trong hang cùng việc có tới hơn 400 thi thể khiến việc tiếp cận rất khó và kéo dài, dẫn đến các thi thể bị phân hủy mạnh, đơn vị không thể phân loại và nhận dạng hết đồng đội, đành phải chôn cất tập thể cùng tất cả thi thể của người dân Lào.

​"Thời điểm đó tôi là trợ lý Cơ quan Chính trị Trung đoàn 217 tại Sở Chỉ huy khu A, nhiệm vụ chính là xác định danh tính cho các đồng đội. Trong số hơn 100 cán bộ, chiến sĩ hy sinh tại hang Thẳm Piu, chỉ có một số ít sĩ quan chỉ huy được ghi nhận tên tuổi như Bác sĩ Nguyễn Ngọc Sỹ (Đại úy, Phó ban Quân y), Bác sĩ Vũ Thủy (Thiếu úy, quê Khâm Thiên, Hà Nội), và đồng chí Lê Văn Nga (Trung úy, Trưởng tiểu ban Hành chính, quê Thanh Hóa). Số còn lại từ cấp Trung đội trở xuống, trong đó có từ 5-6 nữ công nhân quốc phòng quê Nghệ An, đến nay vẫn hoàn toàn thiếu thông tin danh tính trên bia mộ" - ông Reo nhớ lại.

Người giữ những “tư liệu sống” về đồng đội

Lật mở cuốn album tổng hợp dày tư liệu, bằng khen và danh sách chi tiết do chính tay mình sưu tầm, biên soạn, ông Lê Reo nghẹn lại khi nhắc về những chứng cứ lịch sử quý giá mà ông đã dành nửa đời người để lưu giữ. Ông cho biết, thời điểm xảy ra sự việc, ông trực tiếp nắm bắt các báo cáo chiến đấu và tình hình quân số. Trong tay ông hiện có danh sách đối chiếu chi tiết hàng trăm liệt sĩ, các giấy báo tử gốc, cùng tài liệu ghi nhận sự sai sót trên bia mộ tại hai nghĩa trang quốc tế Anh Sơn (Nghệ An) và Đồng Tâm (Thanh Hóa) nơi ghi sai ngày hy sinh, nhầm lẫn quê quán hoặc một người có tới 2 mộ.

​Đặc biệt, cựu binh 82 tuổi khẳng định ông luôn sẵn sàng đồng hành, trực tiếp dẫn đường và hỗ trợ các đoàn quy tập, lực lượng chức năng sang tận địa bàn chiến trường xưa ở tỉnh Xiêng Khoảng để chỉ chính xác từng vị trí, địa hình hang đá và khu vực an táng ban đầu.

​Ông nhấn mạnh, sau khi Trung đoàn 217 giải thể năm 1971, toàn bộ hồ sơ lưu trữ gốc được chuyển về Bộ Tư lệnh Công binh quản lý. Do đó, chỉ cần Bộ Tư lệnh Công binh mở hồ sơ, đối chiếu với danh sách và chứng cứ sống mà ông cung cấp, việc tìm lại tên cho hơn 100 liệt sĩ hoàn toàn có thể thực hiện thành công.

​Sau khi hoàn thành nhiệm vụ giúp bạn Lào vào năm 1975, ông Lê Reo chuyển ngành về công tác tại địa phương, từng giữ chức Phó Chánh Văn phòng Huyện ủy Triệu Sơn và Trưởng đài Phát thanh - Truyền hình huyện Triệu Sơn. Suốt nhiều thập kỷ qua, hai vợ chồng ông đã dành trọn tâm huyết cho công tác tri ân, trung bình mỗi năm ông đều trở lại chiến trường xưa 1 lần, nơi đồng đội ông đã nằm xuống. Ông cũng không quản đi lại hàng trăm cây số, tìm kiếm tư liệu, đính chính thông tin sai sót trên bia mộ liệt sĩ tại các nghĩa trang quốc tế, giúp hàng chục gia đình đưa hài cốt liệt sĩ về quê nhà.

​Với những cống hiến không mệt mỏi, vợ chồng ông đã vinh dự đạt nhiều giải thưởng lớn về lịch sử, được vinh danh "Trí thức khoa học - công nghệ xuất sắc tỉnh Thanh Hóa" năm 2023 và nhận Bằng khen, Huân chương của Bộ Quốc phòng Việt Nam cũng như Bộ Quốc phòng Lào.

Hàng chục năm đi tìm thông tin về đồng đội

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ giúp bạn Lào vào năm 1975, ông Lê Reo chuyển ngành về công tác tại địa phương. Ông từng giữ chức Phó Chánh Văn phòng Huyện ủy Triệu Sơn (cũ)và Trưởng đài Phát thanh - Truyền hình huyện Triệu Sơ n(cũ), tỉnh Thanh Hóa

Nhưng rời quân ngũ không có nghĩa là ông rời xa những người đồng đội đã nằm lại chiến trường. ​"Chúng tôi phải chạy đua với thời gian. Tôi chỉ mong Bộ Quốc phòng chỉ đạo làm rõ danh tính các đồng đội trước khi quá muộn. Tôi sẵn sàng đi Lào bất cứ lúc nào để chỉ tận nơi, miễn là trả lại tên cho các anh," ông Lê Reo xúc động chia sẻ.

​Nay ở tuổi 82, nhận thấy quỹ thời gian và sức khỏe không còn nhiều, ông Lê Reo cho biết hơn 1 tháng nay ông đã sắp xếp hồ sơ, tài liệu để chuẩn bị gửi đơn kiến nghị đến Ban Chỉ đạo 515 Bộ Quốc phòng. Ông đề nghị các cơ quan thẩm quyền khẩn trương rà soát, khai thác hồ sơ lưu trữ của Bộ Tư lệnh Công binh để cung cấp danh sách chính xác, đầy đủ của hơn 100 liệt sĩ hy sinh ngày 24/11/1968 tại hang Thẳm Piu. Đồng thời, ông đề nghị điều chỉnh, sửa đổi các thông tin sai sót còn tồn tại trên bia mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc tế Anh Sơn và Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc tế Đồng Tâm.

​Trong bối cảnh cả nước đang hướng tới "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" (3/2026 - 7/2027) và kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), việc khẩn trương xử lý kiến nghị của cựu binh Lê Reo không chỉ là giải pháp về mặt tư liệu, mà còn là hành động tri ân sâu sắc, trả lại tên tuổi cho những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do và tinh thần quốc tế cao cả.