Tehran muốn Washington dỡ bỏ phong tỏa Hormuz, trừng phạt, giải phóng tài sản và bồi thường chiến tranh; trong khi Mỹ yêu cầu Iran bảo đảm tự do hàng hải và chấm dứt các hành động đe dọa tàu thương mại. Đôi bên đều sử dụng eo biển Hormuz như con bài mặc cả nặng ký, khiến việc mở lại tuyến hàng hải chiến lược này đang gắn chặt với bài toán chấm dứt cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng.

Iran đặt điều kiện

Cuối tuần qua, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohammad Bagher Zolghadr đã đưa ra một loạt điều kiện mà Mỹ phải đáp ứng trước khi eo biển Hormuz được mở lại hoàn toàn. Theo đó, Tehran yêu cầu Washington chấm dứt phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran; dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt; rút lực lượng quân sự Mỹ khỏi khu vực xung quanh Iran; bồi thường những thiệt hại do chiến tranh gây ra; giải phóng các tài sản Iran đang bị đóng băng; chấm dứt tấn công nhằm vào Iran và các đồng minh của Tehran trong khu vực.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đồng thời cho biết đàm phán với Oman về cơ chế vận tải qua Hormuz đã tiến triển đáng kể. Hai bên đang thảo luận các tuyến hàng hải tạm thời và những biện pháp bảo đảm an toàn cho tàu thuyền.

Tuy nhiên, Tehran nhấn mạnh rằng thỏa thuận Iran - Oman về vấn đề kỹ thuật thuần túy không đồng nghĩa với việc Hormuz sẽ tự động mở cửa.

Việc này còn phụ thuộc vào những cam kết mà Mỹ phải thực hiện.

Đây là điểm quan trọng trong lập trường của Iran: Tehran muốn biến việc mở Hormuz thành một phần của thỏa thuận chính trị rộng lớn hơn, chứ không phải một nhượng bộ riêng lẻ về hàng hải.

Những yêu sách mới này là dễ hiểu nếu xét trên logic và thực tế tại Trung Đông.

Eo biển Hormuz vốn là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Trước khi xung đột Mỹ - Israel - Iran bùng phát cuối tháng 2, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này.

Việc Iran hạn chế nghiêm ngặt hoạt động hàng hải tại Hormuz vì thế không chỉ gây sức ép lên Mỹ mà còn tác động trực tiếp tới thị trường năng lượng toàn cầu. Nhưng đồng thời, Tehran cũng phải chịu những tổn thất kinh tế do hoạt động xuất khẩu và thương mại bị đình trệ.

Đó là lý do Hormuz đang trở thành trung tâm của cuộc mặc cả giữa Washington và Tehran.

Washington “nâng giá”

Mỹ không chấp nhận cách tiếp cận đó một cách dễ dàng.

Phó Tổng thống JD Vance cho biết Washington đang thảo luận một cơ chế giao thông nhằm bảo đảm tàu thương mại có thể đi qua Hormuz an toàn. Cơ chế này bao gồm rà phá thủy lôi và yêu cầu Iran cam kết không tấn công tàu thương mại.

Đến đầu tuần này, Tổng thống Donald Trump thậm chí còn đưa ra yêu cầu bồi thường đối với những người Mỹ thiệt mạng hoặc bị thương trong các cuộc tấn công mà Washington quy trách nhiệm cho Iran.

Ông Trump cũng mở rộng yêu sách bao trùm việc đền bù những thiệt hại liên quan tới Iran và các lực lượng đồng minh của nước này tại Lebanon, Syria, Yemen và Gaza.

Thậm chí, nhà lãnh đạo Mỹ còn cho rằng Iran nên bồi thường cho gia đình của 17 thủy thủ Mỹ thiệt mạng trong vụ tấn công tàu hải quân USS Cole tại Yemen vào tháng 10 năm 2000 - vụ việc vốn bị quy trách nhiệm cho al-Qaeda chứ không phải Iran.

Nếu những yêu cầu bồi thường này trở thành điều kiện chính thức trong một thỏa thuận, phạm vi đàm phán sẽ vượt xa mục tiêu chấm dứt cuộc chiến hiện tại, trở thành cuộc mặc cả về hàng loạt vấn đề tồn đọng giữa hai nước.

Trong khi đó, Washington vẫn giữ một con bài quan trọng khác: sức ép kinh tế và phong tỏa.

Mỹ muốn Iran hiểu rằng việc mở lại Hormuz không chỉ phụ thuộc vào thiện chí của Tehran mà còn vào khả năng Iran đáp ứng các yêu cầu của Washington, đặc biệt liên quan đến an ninh hàng hải và chương trình hạt nhân.

Hai bên loay hoay với câu hỏi: Ai nhượng bộ trước?

Vấn đề ai là người “mở đường” chấm dứt khủng hoảng chính là trở ngại lớn nhất.

Iran muốn Mỹ dỡ bỏ phong tỏa, trừng phạt và giải phóng tài sản trước hoặc song song với việc Tehran đưa ra các cam kết. Washington lại muốn Iran trước tiên phải chứng minh rằng Hormuz sẽ thực sự an toàn đối với hoạt động hàng hải.

Nói cách khác: Iran muốn Mỹ giảm sức ép trước để tạo niềm tin. Mỹ muốn Iran hành động trước để như một sự bảo đảm.

Mất lòng tin càng khiến vấn đề trở nên phức tạp. Tehran từng nhiều lần cáo buộc Washington tiến hành các cuộc tấn công trong khi đàm phán đang diễn ra. Vì vậy, Iran muốn có những bảo đảm rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng không chỉ tạo ra một khoảng ngừng chiến tạm thời trước khi xung đột lại bùng phát.

Washington, ngược lại, lo ngại rằng Iran có thể sử dụng việc mở lại eo biển Hormuz như một công cụ chiến lược: cho phép hoặc hạn chế tàu thuyền tùy theo diễn biến chính trị.

Do đó, vấn đề không chỉ là mở hay đóng Hormuz, mà là ai sẽ có quyền quyết định điều kiện hoạt động của tuyến hàng hải này sau khi nó mở cửa.

Tính hai mặt của “con bài” Hormuz

Iran có một lợi thế đặc biệt: vị trí địa lý cho phép nước này gây sức ép trực tiếp lên một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Nhưng lợi thế ấy cũng có giới hạn.

Theo dữ liệu được dẫn trong các báo cáo gần đây, chỉ hơn một chục tàu mỗi ngày đi qua Hormuz trong tuần qua, so với khoảng 130 tàu/ngày trước chiến tranh. Một số tàu còn phải tắt thiết bị phát tín hiệu để tránh bị phát hiện.

Tình trạng này gây tổn thất không chỉ cho các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng mà cả Iran.

Hormuz càng bị đóng lâu, xuất khẩu dầu của Iran càng khó khăn, hoạt động thương mại càng suy giảm và sức ép kinh tế đối với Tehran càng lớn. Iran, vì thế, cũng tiếp tục tổn thấtvới trạng thái đóng băng này.

Mỹ cũng không thể hoàn toàn đứng ngoài tác động của cuộc khủng hoảng. Giá dầu tăng và nguy cơ lạm phát trở lại có thể gây sức ép lên chính quyền Trump, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ đang phải cân nhắc những hệ quả kinh tế - chính trị trong nước.

Vì thế, không bên nào có lợi nếu Hormuz bị đóng cửa vô thời hạn. Vấn đề là cả hai chưa tìm được một giải pháp để rút ra khỏi tình trạng bế tắc này mà vừa đạt được mục tiêu chiến lược.

Mở Hormuz không đồng nghĩa kết thúc chiến tranh

Đây có lẽ là vấn đề quan trọng nhất.

Một thỏa thuận về Hormuz có thể là bước đầu để giảm căng thẳng, nhưng sẽ không tự động giải quyết những tranh chấp cốt lõi giữa Mỹ và Iran.

Sau vấn đề hàng hải còn có hàng loạt hồ sơ khó khăn hơn: chương trình hạt nhân Iran, các biện pháp trừng phạt, tài sản bị đóng băng, sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông và vai trò của các lực lượng thân Iran trong khu vực Trung Đông.

Do đó, một thỏa thuận khả thi nhiều khả năng phải được thực hiện theo từng bước.

Trước tiên, Iran cam kết không tấn công tàu thương mại và cho phép thiết lập các tuyến hàng hải an toàn. Đổi lại, Mỹ từng bước nới phong tỏa và một số biện pháp trừng phạt.

Sau đó, hai bên mới có thể chuyển sang những vấn đề lớn hơn như tài sản Iran, chương trình hạt nhân và sự hiện diện quân sự của Mỹ.

Cách tiếp cận từng bước sẽ giúp cả Washington và Tehran tránh phải thực hiện một sự nhượng bộ quá lớn ngay từ đầu.

Nhưng muốn khởi động được các bước đầu tiên, cả hai phía đều cần lòng tin. Mà điều này vẫn đang khan hiếm.

Những diễn biến mới cho thấy cả Mỹ và Iran đều chưa muốn đóng cánh cửa ngoại giao. Iran vẫn thúc đẩy đàm phán với Oman; Washington vẫn tham gia vào các cuộc thảo luận về cơ chế bảo đảm an toàn hàng hải.

Nhưng khoảng cách giữa hai bên đang lớn dần khi mỗi bên liên tục “nâng giá” điều kiện.

Hormuz vì thế không còn đơn thuần là một tuyến hàng hải bị phong tỏa. Nó đã trở thành “tài sản đảm bảo” trong cuộc mặc cả Mỹ - Iran. Vấn đề sẽ chỉ được giải quyết khi cả Mỹ và Iran sẵn sàng nhượng bộ để đổi lấy việc Hormuz được mở trở lại.

Nhưng nếu cả Washington và Tehran đều coi việc nhượng bộ trước là dấu hiệu của thất bại, eo biển Hormuz có nguy cơ tiếp tục là nút thắt kéo dài cuộc chiến và làm sâu sắc thêm khủng hoảng năng lượng toàn cầu.