Từng bị coi là mang "rác" về nhà

Ngày 21/6/2024, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã chính thức trao chứng nhận xác lập kỷ lục cho ông Nguyễn Phi Dũng – nhà sưu tầm sở hữu bộ sưu tập báo giấy phát hành tại Việt Nam lớn nhất cả nước. Tại thời điểm đó, kho tư liệu của ông nặng 21 tấn với khoảng 400.000 tờ thuộc hơn 1.000 đầu báo khác nhau. Sau hai năm miệt mài tìm kiếm, hành trình đam mê ấy đã giúp ông tích lũy thêm 7 tấn báo quý, nâng tổng quy mô "kho báu" hiện tại lên tới con số 28 tấn.

Đáng chú ý, trong kho lưu trữ khổng lồ trải dài từ cuối thế kỷ XIX đến nay, ông Dũng đang sở hữu hơn 100 đầu báo phát hành trước năm 1954. Trong đó, có gần 20 tờ báo số đầu tiên mang giá trị lịch sử đặc biệt, tiêu biểu như: báo Cờ Giải Phóng số 1 phát hành ngày 10/10/1942 hay báo Cứu Quốc số Xuân năm Quý Mùi (1943).

Để duy trì và làm đầy kho tư liệu khổng lồ ấy, bệ đỡ vững chắc của ông Dũng chính là Công ty Máy tính Phi Dũng do ông làm chủ. Từng có 10 năm làm việc trong cơ quan nhà nước, khi cơ chế thay đổi cổ phần hóa ông Dũng đã nhạy bén đi đầu trong lĩnh vực công nghệ thông tin từ những ngày lĩnh vực này còn sơ khai tại Việt Nam.

Khi mới mang những kiện báo cũ kỹ, bụi bặm và nồng mùi ẩm mốc về nhà, ông phải đối mặt với không ít lời ra tiếng vào. Ngay cả vợ con lúc đầu cũng cằn nhằn, bảo ông "mang rác về nhà".

Nhưng ít ai biết, ngọn lửa đam mê ấy thực chất đã được gieo mầm từ ký ức tuổi thơ. Vào những năm tháng bao cấp đói kém, cha của ông – cụ Nguyễn Phi Hùng – dù cuộc sống còn nhiều chật vật vẫn chắt bóp tiền mua từng tờ Văn nghệ, Khoa học Thường thức, Toán học và Tuổi trẻ rồi tỉ mẩn đóng thành từng quyển để lưu giữ. NHưng khi không có tiền tiền mua một tờ báo mới, cụ đã phải thắt lòng chọn lọc, đem bán đi những tờ báo cũ đã đóng thành quyển mà mình hằng nâng niu Hình ảnh người cha ngồi bên chiếc bàn gỗ, lật giở từng trang giấy thơm mùi mực đã ăn sâu vào tâm trí ông Dũng.

Để rồi sau này, khi đã thành công trong lĩnh vực công nghệ thông tin, ông quyết định dùng chính nguồn tài chính từ doanh nghiệp máy tính của mình tiếp nối giấc mơ của cha.

“Chứng kiến sự tâm huyết và niềm vui tự tại tôi, vợ và các con ô dần thấu hiểu, từ chỗ phản đối chuyển sang “đồng lõa” cùng ông rong ruổi trên mọi nẻo săn tìm báo cổ”, ông Dũng cười hiền

Giá trị bằng cả gia tài và những "độc bản" lịch sử

Trong ngôi nhà 170 m2 tại 595 đường Trường Chinh, phường Nam Định tỉnh Ninh Bình, ông Dũng dành riêng căn phòng riêng cất giữ những ấn phẩm phát hành trước năm 1954.

Là một nhà sưu tầm sành sỏi, ông Dũng thẳng thắn chia sẻ về quy luật của thị trường báo cổ: "Thị trường này phụ thuộc vào việc người mua chấp nhận trả bao nhiêu. Người bán có thể đưa ra định giá, nhưng người mua là các nhà sưu tầm như chúng tôi mới là bên quyết định. Nếu đưa giá quá cao không ai mua, họ buộc phải giảm; đưa giá hợp lý hoặc rẻ, người ta sẽ tranh nhau. Bản thân tôi cũng phần nào ảnh hưởng đến việc điều tiết giá cả thị trường này".

Chính tư duy quyết đoán đó đã giúp ông sở hữu được những báu vật. Đắt đỏ nhất, đặc biệt nhất và cũng khiến ông "mất ăn mất ngủ" nhiều nhất chính là tờ số 1 báo Cờ Giải Phóng, phát hành ngày 10/10/1942. Đây là cơ quan tuyên truyền, cổ động Trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương, do cố Tổng Bí thư Trường Chinh phụ trách – người cũng là đồng hương quê Hành Thiện (Nam Định cũ) với ông Dũng.

Để đưa được báu vật này về kho tư liệu của mình từ tay một nhà sưu tầm khác cách đây 5 năm, ông Dũng đã phải chấp nhận chi ra số tiền lên tới 50 triệu đồng. Thực chất, người bán bắt buộc mua kèm theo 4 tờ báo khác với chỉ khoảng 10 triệu đồng.

Nhớ lại quyết định táo bạo năm đó, ông Dũng tâm sự: "Lúc ấy tôi lăn tăn lên xuống mãi. Nhưng không mua được tôi mất ăn mất ngủ, đầu óc lúc nào cũng chỉ nghĩ về nó, và nghĩ rằng nếu tờ báo này vô tình thất lạc ra nước ngoài, thì có lẽ thế hệ sau sẽ không bao giờ biết được hình thù, diện mạo của tờ Cờ Giải Phóng số 1 ra sao. Đó là lý do bằng mọi giá tôi phải giữ nó lại".

Tờ báo này hội tụ đầy đủ các tố chất của một di sản quý hiếm đến mức "vô giá": là số đầu tiên của cơ quan Đảng, do Tổng Bí thư trực tiếp phụ trách, và đặc biệt là được viết tay hoàn toàn rồi nhân bản bằng công nghệ in thạch bản (in trên đá) chứ không phải sắp chữ chì. Số lượng in ấn thời điểm đó cực kỳ hạn chế, chỉ khoảng vài trăm bản. Giữa bối cảnh hoạt động cách mạng bí mật, bất kỳ ai tàng trữ tờ báo này ngày ấy đều phải đối mặt với án tù đày, thậm chí là hy sinh tính mạng dưới ách áp bức của thực dân Pháp.

Sự quý hiếm của tờ báo còn được minh chứng qua một nghịch lý lịch sử: Hiện tại, ngay cả Thư viện Quốc gia hay Bảo tàng Cách mạng cũng mới chỉ lưu giữ được từ số 2 trở đi. Tờ số 1 nằm trong tay ông Dũng gần như là độc bản duy nhất còn tồn tại ở Việt Nam. Khi lật giở nội dung, người đọc không khỏi nghẹn ngào trước dòng chữ ngay trang đầu: “Đáng lẽ báo đã ra đời từ 6 tháng trước, nhưng do cơ sở in bị chụp (tức là bị bắt) nên ngày phát hành bị trễ lại”.

Ý thức được tầm vóc của báu vật, ông Dũng không giữ cho riêng mình. Ông đã chủ động scan sắc nét trang báo độc bản này để tặng lại bản sao cho các cơ quan lưu trữ nhà nước và những người có cùng tình yêu lịch sử.

Bên cạnh Cờ Giải Phóng, kho tư liệu của người đàn ông đất Thành Nam còn là nơi trú ngụ của nhiều ấn phẩm vô giá khác. Tiêu biểu như tờ báo phát hành ngày 4/9/1945 – trang sử bằng giấy mô tả sống động không khí linh thiêng của Ngày Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình; hay tờ Gia Định Báo phát hành năm 1896 – chứng tích lịch sử không thể chối cãi cho những bước đi thuở ban đầu của chữ Quốc ngữ tại Việt Nam.

Khi được hỏi: Là một người làm công nghệ thông tin, hiểu rất rõ sự vô tận và tiện lợi của không gian số, tại sao ông vẫn nặng lòng với những trang giấy dễ mục nát theo năm tháng? Ông Dũng chỉ cười, cái cười trải đời của một người làm kỹ thuật nhưng mang tâm hồn của một nhà văn hóa.

Ước tính, số tiền ông Dũng đổ vào 28 tấn báo suốt một thập kỷ qua tương đương với một ngôi nhà mặt phố mà ông đang sinh sống và kinh doanh với trị giá vài chục tỷ đồng. Thế nhưng, người đàn ông đất Thành Nam chưa bao giờ có ý định dừng lại. Mục tiêu lớn tiếp theo của ông Dũng là tiếp tục làm dày thêm kho tư liệu, hoàn thiện hồ sơ để đăng ký xác lập kỷ lục "Nhà sưu tầm báo giấy nhiều nhất châu Á".

Ông muốn thế giới biết rằng: Ở Việt Nam, đang có những con người bình dị âm thầm làm những việc phi thường để níu giữ tri thức, văn hóa và lịch sử của dân tộc. Những trang báo cũ dẫu có ngả vàng, có giòn rụm theo năm tháng, nhưng dưới mái nhà của ông Nguyễn Phi Dũng, chúng đã tìm được một bến đỗ an yên để sống mãi như những chứng nhân bất tử của thời gian.

Nhìn lại quá trình phát triển báo chí, ông Dũng cho rằng, theo dòng chảy của lịch sử phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng có thể thay đổi phù hợp theo từng giai đoạn lịch sử từ báo in, phát thanh, truyền hình cho đến các nền tảng số hiện nay. Tuy nhiên, sự thay đổi về mặt công nghệ và thói quen tiếp nhận không làm mất đi giá trị cốt lõi của báo chí.

Để báo báo chí duy trì bền vững cần liên tục cải tiến từ trình bày, phương thức phát hành và tiếp cận người đọc. Đồng thời, cần song hành cùng đời sống chính trị - xã hội và nhu cầu của nhân dân, định hướng dư luận xã hội.