Dự báo đúng nhưng người dân không hành động

Thông điệp này được nhiều chuyên gia khí tượng quốc tế nhấn mạnh tại cuộc họp của Ban Tư vấn WMO về Dự báo thời tiết nguy hiểm, diễn ra tại Hà Nội từ ngày 21 đến 24/9. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm nhiều loại hình thiên tai thay đổi về cường độ, tần suất và phạm vi ảnh hưởng, yêu cầu đặt ra không chỉ là dự báo “thời tiết sẽ xảy ra gì”, mà còn phải trả lời được câu hỏi ai bị ảnh hưởng, ảnh hưởng như thế nào và cần làm gì để giảm rủi ro.

Một trong những thách thức lớn của cảnh báo thiên tai là khoảng cách giữa thông tin dự báo và hành động thực tế. Tại nhiều quốc gia, cơ quan khí tượng có thể đưa ra cảnh báo sớm về các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, nhưng người dân vẫn có thể bỏ qua, không hiểu mức độ nguy hiểm hoặc không biết cần thực hiện biện pháp gì. Điều này cho thấy một bản tin dự báo dù có độ chính xác cao cũng chưa phải là đích đến cuối cùng. Giá trị của cảnh báo sớm thiên tai chỉ thực sự được phát huy khi thông tin được chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Vì vậy, nhiều nước đang chuyển từ cách tiếp cận dự báo dựa chủ yếu vào hiện tượng sang dự báo dựa trên tác động. Thay vì chỉ thông báo “mưa lớn”, “gió mạnh” hay “lốc xoáy có khả năng xảy ra”, thông tin cảnh báo cần làm rõ khu vực nào có nguy cơ ngập, tuyến đường nào có thể bị chia cắt, hoạt động sản xuất nào bị ảnh hưởng và người dân cần chuẩn bị ra sao.

Nam Phi: 16 năm chỉ có một lần cảnh báo vòi rồng thành công

Vòi rồng là một trong những hiện tượng đặc biệt khó dự báo. Chia sẻ tại cuộc họp, chuyên gia Nam Phi Puseletso Mofokeng cho biết, trong 16 năm, nước này chỉ có một lần cảnh báo vòi rồng thành công, với thời gian cảnh báo khoảng 40 phút trước khi hiện tượng xảy ra vào năm 2017.

Ví dụ này cho thấy với những hiện tượng có quy mô nhỏ, thời gian hình thành nhanh và diễn biến phức tạp, việc đưa ra cảnh báo sớm là bài toán rất khó. Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở công nghệ dự báo. Nam Phi đang tăng cường phối hợp giữa các lĩnh vực như năng lượng, y tế, giáo dục và quản lý rủi ro để xác định cụ thể thiên tai có thể gây ảnh hưởng gì đến từng nhóm đối tượng.

Thông tin khoa học cũng cần được truyền tải theo cách dễ hiểu hơn, gắn với những việc người dân và các cơ quan liên quan có thể thực hiện.

New Zealand: Cảnh báo phải đi cùng niềm tin

Tại New Zealand, mưa lớn đối lưu trong điều kiện địa hình phức tạp là một trong những thách thức đối với dự báo thời tiết nguy hiểm. Theo ông Vikash Raven, Giám đốc Dự báo khu vực Thái Bình Dương của MetService New Zealand, ngoài nâng cao chất lượng dự báo, cơ quan khí tượng đặc biệt chú trọng truyền thông rủi ro. Một trong những nội dung quan trọng là nói rõ mức độ chắc chắn và không chắc chắn của dự báo.

Thay vì tạo cảm giác mọi dự báo đều tuyệt đối chính xác, thông tin cần giúp người dân hiểu được khả năng xảy ra của hiện tượng, mức độ rủi ro và những hành động phù hợp.

New Zealand cũng xây dựng đội ngũ chuyên trách về truyền thông và phối hợp với các nhân vật có ảnh hưởng trên mạng xã hội để đưa thông tin thời tiết đến gần hơn với cộng đồng. Sự phối hợp giữa cơ quan khí tượng, khoa học và lực lượng phòng vệ dân sự được duy trì liên tục nhằm bảo đảm cảnh báo được truyền tải nhanh khi xuất hiện tình huống nguy hiểm.

Costa Rica: Khi mạng xã hội xuất hiện những "nhà khí tượng học vườn nhà"

Một câu chuyện khác được chia sẻ tại cuộc họp đến từ Costa Rica. Ông Eladio Leon cho biết nước này phải đối mặt với sự xuất hiện của những “nhà khí tượng học vườn nhà” những người tự đưa ra thông tin, nhận định về thời tiết trên mạng xã hội và có lượng người theo dõi lớn.

Khi những thông tin này khác với cảnh báo chính thức, người dân có thể rơi vào tình trạng không biết nên tin vào nguồn nào. Đây trở thành một thách thức đối với truyền thông rủi ro, nhất là trong những tình huống thiên tai cần thông tin thống nhất và kịp thời.

Costa Rica vì vậy tăng cường phối hợp với các lĩnh vực như nông nghiệp, du lịch và năng lượng để xây dựng các bản tin phù hợp với nhu cầu của từng ngành, thay vì chỉ cung cấp thông tin khí tượng chung.

Pháp: Dự báo chính xác chưa đủ

Tại khu vực Caribe, chuyên gia Emmanuel Clopet của Météo-France cho biết dự báo thời tiết nhiệt đới có những khó khăn riêng do địa hình phức tạp và mức độ dễ tổn thương cao của cơ sở hạ tầng, cộng đồng.

Theo ông, ngay cả một dự báo hoàn hảo cũng không mang lại hiệu quả nếu người dân không hiểu thông tin hoặc không biết phải làm gì. Đây là lý do dự báo dựa trên tác động đang trở thành hướng ưu tiên, trong đó sản phẩm dự báo không chỉ mô tả hiện tượng khí tượng mà còn cung cấp thông tin về tác động và rủi ro có thể xảy ra. Cách tiếp cận này đặt người sử dụng thông tin ở vị trí trung tâm của hệ thống cảnh báo thiên tai.

Nga: Người dùng muốn câu trả lời tuyệt đối

Một khó khăn khác được chuyên gia Nga Dmitry Kiktev chỉ ra là kỳ vọng của công chúng và các nhà quản lý đối với dự báo. Trong nhiều trường hợp, người sử dụng muốn có câu trả lời tuyệt đối: hiện tượng có xảy ra hay không, bắt đầu lúc nào và kết thúc khi nào. Trong khi đó, bản chất của dự báo khí tượng luôn tồn tại yếu tố không chắc chắn.

Do vậy, thay vì né tránh sự không chắc chắn, các cơ quan khí tượng cần truyền tải rõ mức độ tin cậy của dự báo, đặc biệt với những người phải đưa ra quyết định ứng phó.

Điều này giúp người sử dụng hiểu rằng dự báo không phải là một lời khẳng định tuyệt đối, mà là cơ sở khoa học để lựa chọn hành động phù hợp với mức độ rủi ro.

Indonesia: Từ biết trước đến hành động sớm

Tại Indonesia, thách thức được đặt ra là làm thế nào để thông tin dự báo đến đúng nhóm có nguy cơ bị ảnh hưởng, đúng thời điểm và có thể chuyển thành hành động.

Indonesia là một trong những quốc gia thường xuyên chịu tác động của các loại hình thiên tai khí tượng thủy văn. Dù chất lượng dự báo ngày càng được cải thiện, việc người dân có tiếp nhận và thực hiện cảnh báo hay không vẫn là vấn đề quan trọng.

Vì vậy, trọng tâm không chỉ là nâng cao độ chính xác của dự báo mà còn phải xây dựng cơ chế đưa thông tin từ cơ quan khí tượng đến cộng đồng, chính quyền và các nhóm dễ bị tổn thương. Mục tiêu cuối cùng của cảnh báo sớm thiên tai là giúp con người có thêm thời gian chuẩn bị và hành động trước khi rủi ro xảy ra.

Từ dự báo hiện tượng đến dự báo tác động

Ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc giacho biết, hiện hayTrung tâm điều hành tác nghiệp của Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nambao gồm nhiều loại hình, từ dự báo cực ngắn với cảnh báo dông, lốc, mưa lớn, bão nhiệt đới đến dự báo thời tiết hạn 1-10 ngày, dự báo khí hậu, dự báo thủy văn và dự báo thời tiết biển.

Trung tâm điều hành tác nghiệp cũng là nơi đặt Trung tâm hỗ trợ dự báo thời tiết nguy hiểm khu vực Đông Nam Á (RFSC Hà Nội) và Trung tâm hỗ trợ cảnh báo lũ quét khu vực Đông Nam Á (SeA-FFGS).

Bốn nhóm vấn đề được đưa ra thảo luận gồm những tiến bộ và hạn chế trong dự báo thời tiết nguy hiểm; thách thức khi chuyển sang dự báo dựa trên tác động; ứng phó với sự thay đổi của thiên tai do biến đổi khí hậu và tác động của hiện tượng El Niño.

Điểm chung được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là dự báo hiện đại không chỉ dừng ở việc trả lời “thời tiết sẽ xảy ra như thế nào?”, mà ngày càng phải hướng tới câu hỏi “thời tiết sẽ tác động đến ai, ở đâu và cần hành động gì?”.