Thông điệp của các quan chức Mỹ và Iran được gửi đi đồng thời, dường như hướng tới những người chỉ trích trong nội bộ phe chính trị của mình: ngoại giao phát huy hiệu quả cao nhất khi được hậu thuẫn bởi sức mạnh quân sự đáng tin cậy, chứ không phải được sử dụng để thay thế sức mạnh đó.

Thông điệp tương đồng từ hai phía khiến giới phân tích nhận định rằng, bất chấp căng thẳng gia tăng, cả Washington và Tehran có thể vẫn coi ngoại giao là lựa chọn tốt hơn chiến tranh.

Nhà phân tích quan hệ quốc tế Amir-Ali Abolfath viết trên mạng xã hội X rằng tuyên bố của ông Ghalibaf, những phát biểu của ông Vance cùng việc Iran trả tự do cho một tù nhân mang hai quốc tịch Iran-Mỹ đã mang lại “một tia hy vọng” rằng hai bên có thể quay trở lại kiểm soát căng thẳng trong khuôn khổ một thỏa thuận “đang ở bên bờ vực đổ vỡ”.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng hoan nghênh động thái của Iran. Viết trên Truth Social, ông Trump cho biết “Mỹ đánh giá cao cử chỉ thiện chí này của Iran”.

“Đàm phán không đồng nghĩa với thỏa hiệp”

Trong tuyên bố công khai ngày 16/7, Trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf bảo vệ đường lối mà ông cho là đang được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei; khẳng định đàm phán với Mỹ không mâu thuẫn với việc duy trì trạng thái sẵn sàng quân sự và tinh thần kháng cự.

Thay vì coi ngoại giao và sức mạnh quân sự là hai lựa chọn đối lập, ông Ghalibaf cho rằng đây là hai công cụ bổ trợ cho nhau nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia của Iran.

“Chiến tranh và đàm phán là hai phương thức bảo vệ lợi ích quốc gia”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh đàm phán là “một phần của quá trình bảo vệ lợi ích quốc gia, chứ không đồng nghĩa với thỏa hiệp”.

Ông Ghalibaf cảnh báo rằng việc coi đối đầu quân sự hoặc ngoại giao là giải pháp duy nhất đều là “một sai lầm chiến lược”, đồng thời cho rằng các quan chức có trách nhiệm chuẩn bị “cho chiến tranh, ngoại giao hoặc cả hai”, tùy thuộc vào đường lối do Lãnh tụ Tối cao đề ra.

“Chúng ta phải kiên định bảo vệ những thành quả đạt được thông qua Biên bản ghi nhớ (MoU) cho đến khi các quyền lợi của đất nước được bảo đảm đầy đủ”, ông Ghalibaf viết.

Chỉ vài giờ sau, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đưa ra quan điểm tương đồng đáng chú ý trong cuộc phỏng vấn với podcaster Joe Rogan, bác bỏ ý tưởng sử dụng sức mạnh quân sự Mỹ để lật đổ chính quyền Iran.

Ông cho rằng ngoại giao, với sức ép quân sự làm hậu thuẫn, vẫn là phương thức được ưu tiên để kiểm soát cuộc khủng hoảng, đồng thời chỉ trích những “người hiếu chiến” đang thúc đẩy xung đột.

Theo ông Vance, một chiến dịch bí mật được tài trợ mạnh đang tìm cách phá hoại các cuộc đàm phán cũng như bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran.

Áp lực của phe cứng rắn tại Iran

Việc giới lãnh đạo tiếp tục bảo vệ con đường ngoại giao ngay lập tức vấp phải phản ứng từ phe cứng rắn tại Iran. Kể từ cuộc đối đầu quân sự gần đây, nhiều nhân vật thuộc nhóm này đã yêu cầu chính thức tuyên bố thỏa thuận giữa Iran và Mỹ không còn hiệu lực.

Nghị sĩ Kamran Ghazanfari cáo buộc Tổng thống Masoud Pezeshkian và ông Ghalibaf không đủ can đảm để thừa nhận rằng thỏa thuận đã sụp đổ.

“Cho dù họ có gọi đó là chiến tranh hay không, cuộc chiến thứ ba trên thực tế đã bắt đầu”, ông nói, đồng thời cho rằng nhóm đàm phán cần công khai thừa nhận tiến trình thương lượng đã đi vào ngõ cụt.

Nhà báo theo đường lối cứng rắn Davood Modarresian cũng chỉ trích tuyên bố của ông Ghalibaf, cho rằng tuyên bố này “không cho thấy bất kỳ dấu hiệu thay đổi hay lời xin lỗi nào”. Nhà báo này cũng chỉ trích việc ông Ghalibaf tiếp tục ủng hộ đàm phán bất chấp điều mà ông mô tả là Washington đã từ bỏ thỏa thuận.

Nhà hoạt động chính trị bảo thủ Masoud Barati đặt câu hỏi về cách ông Ghalibaf mô tả đàm phán như một hình thức đấu tranh.

“Việc gọi đàm phán là một hình thức đấu tranh đồng nghĩa với việc đặt đàm phán vào vị trí ưu tiên”, ông Barati viết. “Nếu đàm phán không thể bảo vệ những thành quả của Iran, tại sao vẫn phải tiếp tục kiên trì với cách tiếp cận này?”.

Cuộc tranh cãi mới nhất cũng được cho là phản ánh sự cạnh tranh kéo dài giữa ông Ghalibaf và cựu trưởng đoàn đàm phán hạt nhân Saeed Jalili, hai nhân vật có ảnh hưởng trong giới bảo thủ Iran.

Trong những tháng gần đây, các nghị sĩ thân cận với ông Jalili và các thành viên Mặt trận Paydari theo đường lối cực kỳ bảo thủ đã gia tăng chỉ trích ông Ghalibaf, cho rằng Iran cần từ bỏ hoàn toàn các cuộc đàm phán với Washington.

Tuy nhiên, ảnh hưởng của phe này dường như đã suy yếu sau khi để mất hai vị trí lãnh đạo chủ chốt tại Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran.

Một dấu hiệu khác cho thấy phe cứng rắn đang chịu sức ép ngày càng lớn là phát biểu của nghị sĩ Majid Nasrpour với báo chí được đăng tải hôm 16/7.

Theo ông Nasrpour, “một số nghị sĩ theo đường lối cứng rắn đã bị các cơ quan hữu quan triệu tập và cảnh cáo nghiêm khắc về những phát biểu của họ”.

Những diễn biến này cho thấy, trong khi các cuộc tấn công giữa Mỹ và Iran vẫn tiếp diễn, một cuộc đấu tranh chính trị khác cũng đang diễn ra bên trong Tehran về tương lai của tiến trình ngoại giao với Washington.

Việc ông Ghalibaf và ông Vance gần như đồng thời bảo vệ quan điểm “ngoại giao được hậu thuẫn bằng sức mạnh” cho thấy cánh cửa đàm phán giữa hai bên có thể chưa hoàn toàn khép lại, dù thỏa thuận hiện tại đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ.