Đề xuất đưa Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của Liên minh châu Âu (EU) vì thế có thể chỉ là một ý tưởng chính trị ở thời điểm hiện tại, nhưng nó phản ánh một chuyển động địa chính trị đáng chú ý. Canada dường như đang bắt đầu xây dựng một không gian chiến lược đủ rộng để giảm sự phụ thuộc vào Mỹ?

Từ “bang thứ 51” đến “thành viên liên kết”

Ngày 16/9, trong bài phát biểu Thông điệp Liên bang tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đề xuất mở cánh cửa để Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của EU.

Bà von der Leyen nhấn mạnh quan hệ Canada-EU cần vượt lên trên Hiệp định Thương mại và Kinh tế toàn diện (CETA), hướng tới một “liên minh cho tương lai”, bao trùm sản xuất công nghệ cao, quốc phòng, Bắc Cực, năng lượng, khoáng sản quan trọng, AI, điện toán lượng tử và an ninh mạng.

Thủ tướng Canada Mark Carney lập tức hoan nghênh đề xuất này. Trong cuộc gặp với bà von der Leyen cùng ngày, ông Carney cho biết Canada và EU cần tiến tới một quan hệ tham vọng hơn CETA, trong đó hai bên hợp tác về khoáng sản quan trọng, năng lực công nghiệp quốc phòng, AI, năng lượng, không gian và các hệ thống thanh toán.

Đây là bước phát triển tự nhiên của quan hệ Canada - EU. EU hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Canada, sau Mỹ. Năm 2025, tổng thương mại hàng hóa và dịch vụ Canada-EU đạt khoảng 178,6 tỷ CAD (dollar Canada); đầu tư hai chiều cũng ở quy mô lớn. Nhưng thời điểm của lời mời mới là điều đáng chú ý.

Nó xuất hiện sau nhiều tháng quan hệ Mỹ-Canada căng thẳng, trong đó ông Trump nhiều lần đề cập Canada như một ứng viên cho vị trí “bang thứ 51”, gây sức ép về thương mại và công khai chỉ trích các nhà lãnh đạo Canada.

Vì thế, chuyện Canada-EU sắp xếp lại quan hệ không đơn thuần là mở rộng thương mại. Nó còn là câu chuyện về đa dạng hóa chiến lược trong một môi trường mà Ottawa không còn chắc chắn rằng quan hệ với nước láng giềng Bắc Mỹ sẽ ổn định như trước.

Canada không thể “ly khai” với Mỹ

Dù đã công khai các tín hiệu nhưng gần như chắc chắn khó thoát ly khỏi mối quan hệ hiện tại với Mỹ.

Địa lý gần như không cho Canada lựa chọn như vậy. Phần lớn nền kinh tế Canada được tích hợp sâu với thị trường Mỹ thông qua thương mại, đầu tư, chuỗi cung ứng và cơ sở hạ tầng. Các ngành ô tô, năng lượng, thép, nhôm, gỗ và nhiều lĩnh vực sản xuất của Canada có quan hệ chặt chẽ với nền kinh tế Mỹ.

EU có thể trở thành đối tác quan trọng hơn, nhưng khó có thể thay thế Mỹ cả ngắn và dài hạn. Chính vì thế, mục tiêu thực tế của Ottawa nhiều khả năng không phải là thay thế Mỹ bằng châu Âu, mà là giảm mức độ dễ bị tổn thương trước những quyết định đơn phương từ Washington. Đây là điểm quan trọng để hiểu chính sách của Thủ tướng Carney.Canada đang tìm kiếm thêm các thị trường, nguồn vốn, chuỗi cung ứng, đối tác công nghệ và năng lực quốc phòng. Chính phủ Canada nói rõ mục tiêu là đa dạng hóa các quan hệ đối tác quốc tế để tăng “khả năng chống chịu” và mức độ tự chủ chiến lược. Theo logic này, châu Âu không phải một “phương án thay thế Mỹ”, mà là một trụ cột thứ hai.

EU cũng muốn “mở cửa” với Canada, bởi những lợi ích riêng khi xích lại gần Canada.

Trước hết là tài nguyên. Canada sở hữu nguồn khoáng sản quan trọng, trong đó có nhiều loại nguyên liệu cần thiết cho quá trình chuyển đổi năng lượng, công nghiệp quốc phòng và công nghệ cao. EU lại đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào một số nguồn cung bên ngoài khối.

Về quốc phòng, quan hệ này đã vượt qua giai đoạn tuyên bố chính trị. Canada và EU ký Đối tác An ninh và Quốc phòng vào tháng 6/2025. Đến tháng 2/2026, Canada trở thành quốc gia ngoài châu Âu đầu tiên tham gia chương trình Security Action for Europe (SAFE) của EU. Điều đó mở ra khả năng các công ty quốc phòng Canada tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và các dự án quốc phòng của châu Âu.

Mối quan hệ này còn được củng cố bởi lợi ích ở Bắc Cực. Canada và một số quốc gia châu Âu có lợi ích trực tiếp tại khu vực Bắc Cực, nơi đang ngày càng trở thành không gian cạnh tranh về tài nguyên, hàng hải và an ninh.

Nói cách khác, Canada có những thứ EU cần; EU có thị trường, vốn, công nghệ và năng lực công nghiệp mà Canada trông đợi. Đây là nền tảng thực chất hơn nhiều so với một tuyên bố ngoại giao.

Nhiều rào cản cho “thành viên liên kết”

Dù đầy hứa hẹn nhưng khái niệm “thành viên liên kết” chưa có nội hàm pháp lý rõ ràng. Truyền thông quốc tế cho biết đề xuất của bà Ursula von der Leyen đang đặt ra câu hỏi về quyền và nghĩa vụ cụ thể của một mô hình như vậy, trong khi một số nhà ngoại giao EU cũng tỏ ra thận trọng.

EU vốn là một cấu trúc thể chế phức tạp. Bất kỳ mô hình hợp tác đặc biệt nào dành cho Canada cũng phải giải quyết những vấn đề về thị trường, quy định, đầu tư, tiêu chuẩn, quốc phòng và thẩm quyền pháp lý.

Ngay cả CETA, vốn đã được áp dụng tạm thời từ năm 2017, vẫn chưa hoàn tất quy trình phê chuẩn ở tất cả các nước thành viên EU. Do đó, từ một lời mời chính trị đến một cấu trúc hợp tác thực sự là khoảng cách không nhỏ.

Thậm chí, một số đánh giá tại châu Âu cho rằng trước khi nghĩ đến một mô hình “thành viên liên kết”, Canada và EU cần tận dụng tốt hơn chính CETA và hoàn thiện các cơ chế thương mại đang có.

Điều này cho thấy kịch bản “Canada gần như trở thành một phần của EU” hiện vẫn rất xa.

Yếu tố quyết định vẫn là Washington

Bất kể tính toán như thế nào, một biến số mà cả Canada lẫn EU khó có thể bỏ qua là Mỹ.

Nếu Washington và Ottawa đạt được một thỏa thuận thương mại ổn định, căng thẳng hiện nay có thể giảm đáng kể. Khi đó, động lực thúc đẩy Canada tiến nhanh về phía EU cũng có thể yếu đi. Ngược lại, nếu tranh chấp thương mại kéo dài, những bất đồng về chủ quyền và chính sách đối ngoại tiếp tục gia tăng, Canada sẽ càng có lý do để xây dựng các quan hệ đối tác ngoài Mỹ.

Điều đáng chú ý là EU cũng không muốn biến quan hệ với Canada thành một liên minh chống Mỹ.

Bà Ursula von der Leyen nhấn mạnh đề xuất mới là một quan hệ đối tác “vì sức mạnh chung”, chứ không nhằm chống lại bất kỳ bên nào. Canada không thể thay đổi địa lý. EU cũng không thể thay thế vai trò của Mỹ đối với an ninh châu Âu hay Bắc Mỹ. Nhưng cả hai có thể cùng xây dựng thêm năng lực để không phải phụ thuộc tuyệt đối vào bất kỳ một đối tác nào. Và đó có thể mới là ý nghĩa sâu xa nhất của “cú xoay trục” Canada - EU.