Lý do Ukraine phải trở thành “nhím thép”

Việc Tổng thống Donald Trump bác bỏ triển vọng gia nhập NATO của Ukraine đã khiến các đảm bảo an ninh thay thế trở thành ưu tiên hàng đầu, do nước này không còn cơ hội hưởng quyền lợi phòng thủ theo Điều 5. Khi cánh cửa NATO chưa hé mở, Ukraine buộc phải trông cậy vào các thỏa thuận an ninh song phương -những cam kết mà Kiev hiểu rõ là không thể mang giá trị tương đương tư cách thành viên của một liên minh quân sự.

Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết một số đồng minh châu Âu đã bày tỏ sẵn sàng triển khai lực lượng tới Ukraine sau khi đạt được thỏa thuận hòa bình, bao gồm bộ binh, máy bay chiến đấu và tàu hải quân tại Biển Đen, với Mỹ đóng vai trò bảo đảm an ninh. Theo ông, các cam kết này được đánh giá là khá “vững chắc”.

Tuy nhiên, Nga đã sớm phát đi tín hiệu phản đối mọi hình thức đảm bảo an ninh dành cho Ukraine.

Điều khiến Kiev lo ngại nhất vẫn là độ tin cậy của các cam kết từ Tổng thống Trump, trong bối cảnh ông liên tục đưa ra những điều chỉnh chính sách đột ngột, từ việc đề cập khả năng sáp nhập Greenland, hoài nghi giá trị của NATO, cho tới việc thể hiện mong muốn cải thiện quan hệ với Tổng thống Nga Vladimir Putin.

“Mỹ có sẵn sàng đối đầu quân sự với Nga vì Ukraine hay không? Chắc chắn là không. Liệu ông có áp đặt các biện pháp trừng phạt nếu Nga vi phạm thỏa thuận ngừng bắn hay không? Khả năng đó cũng rất thấp”, nhà phân tích Timothy Ash, chuyên gia về Nga và Ukraine, nhận định.

Trong bối cảnh mọi đảm bảo an ninh đều trở nên mong manh, Ukraine rõ ràng phải tự dựa vào chính mình.

“Xung đột càng kéo dài, người dân Ukraine càng tin chắc rằng trên hết, họ phải tự lực”, bà Getmanchuk nói.

Tầm nhìn này được Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ủng hộ mạnh mẽ khi vào năm ngoái, bà từng kêu gọi Ukraine tự biến mình thành một “chúnhím thép” để đối phó với các mối đe dọa từ bên ngoài. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Ukraine tập trung vào ba trụ cột chiến lược: duy trì quân đội thường trực quy mô lớn, ưu tiên phát triển công nghệ tên lửa và máy bay không người lái đồng thời chủ động xây dựng nền công nghiệp quốc phòng nội địa.

“Ukraine đã buộc phải thay đổi cách nghĩ của mình sau hàng loạt cuộc đàm phán. Trước đây, Kiev kỳ vọng các đối tác sẽ đảm bảo an ninh cho chúng tôi. Nhưng bây giờ, chúng tôi sẽ tự làm điều đó với sức mạnh của quân đội và năng lực sản xuất quốc phòng của mình”, bà Alyona Getmanchuk, Trưởng phái đoàn Ukraine tại NATO nói.

Xây dựng hệ thống phòng thủ bền vững

Theo ông Ihor Fedirko, Giám đốc điều hành Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, an ninh của Ukraine trong tương lai “trước hết và trên hết phụ thuộc vào khả năng duy trì sản xuất”.

“Không phải một vài hệ thống vũ khí riêng lẻ hay những đột phá công nghệ nhất thời, mà là năng lực của ngành công nghiệp quốc phòng vận hành lâu dài, dưới áp lực, với sản lượng ổn định và có thể dự báo được”, ông nhấn mạnh.

Ukraine cần xây dựng một nền công nghiệp quốc phòng bền vững, cải cách hệ thống mua sắm, tái cấu trúc công tác tuyển quân, tiếp tục nâng cấp công nghệ UAV, phát triển tên lửa tầm xa, đồng thời hiện đại hóa lực lượng bằng xe tăng, pháo binh và máy bay chiến đấu. Kiev đã phác thảo kế hoạch mua tới 150 tiêm kích Saab JAS-39E Gripen do Thụy Điển sản xuất - một phần trong nỗ lực dài hạn nhằm xây dựng lực lượng quân đội đủ mạnh để đảm bảo an ninh về lâu dài.

Đặc biệt, một trong những mục tiêu then chốt mà Ukraine hướng đến là duy trì quân đội đủ lớn. Trong các cuộc đàm phán hòa bình, Ukraine luôn kiên quyết bảo vệ quan điểm giữ lực lượng vũ trang ở quy mô khoảng 800.000 binh sĩ, coi đây là điều kiện sống còn cho an ninh hậu xung đột.

Tuy nhiên, thực tế đặt ra không ít thách thức. Tháng trước, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov cho biết, trong bối cảnh xung đột vẫn tiếp diễn, có tới khoảng 2 triệu công dân Ukraine đang bị truy nã vì trốn nghĩa vụ quân sự, trong khi gần 200.000 binh sĩ đã đào ngũ. Nếu một thỏa thuận ngừng bắn được ký kết, làn sóng binh sĩ mong muốn giải ngũ nhiều khả năng sẽ gia tăng.

Điều này đặt Ukraine trước bài toán kép: xây dựng và duy trì quân đội thường trực quy mô lớn, vừa đảm bảo tính chính quy, bài bản, vừa có chế độ đãi ngộ tương xứng. Theo ông Taras Chmut, người đứng đầu quỹ Come Back Alive, để hiện thực hóa mục tiêu này, Kiev cần cải cách toàn diện công tác huấn luyện ở mọi cấp độ.

Đồng quan điểm về lộ trình đổi mới, Bộ trưởng Fedorov cam kết sẽ triển khai làn sóng số hóa sâu rộng cùng các cải cách hệ thống quyết liệt. Ông nhấn mạnh: “Mục tiêu của chúng tôi là thay đổi bộ mặt quân đội, từ nâng cấp cơ sở hạ tầng tiền tuyến đến xóa bỏ tham nhũng và các hành vi thiếu minh bạch. Chúng tôi đang xây dựng một nền văn hóa lãnh đạo dựa trên lòng tin - nơi những cá nhân có năng lực và kết quả thực chất sẽ được ghi nhận và trao cơ hội thăng tiến xứng đáng”.

Ông Kostyantyn Nemichev, phó chỉ huy trung đoàn hệ thống không người lái Kraken thuộc Quân đoàn 3 cũng cho biết: “Mỗi người lính phải hiểu rằng họ được huấn luyện để chiến đấu và phải sẵn sàng cho điều đó. Còn các chỉ huy, nếu có năng lực lãnh đạo thực sự, thì tình trạng đào ngũ sẽ không còn ở mức đáng báo động như hiện nay”.

Xây dựng lực lượng máy bay không người lái hùng hậu

Ông Fedorov cho biết Ukraine đã xây dựng được một “hệ sinh thái” quốc phòng hiện đại, bao gồm thị trường máy bay không người lái, hạm đội tàu không người lái, tên lửa, hệ thống tác chiến điện tử, đạn dược và các loại tên lửa đánh chặn. Tuy nhiên, ông thẳng thắn thừa nhận: “Không thể tiến hành chiến tranh bằng công nghệ mới trong khi vẫn vận hành trên nền tảng của những cấu trúc tổ chức cũ”.

Trong năm 2025, Bộ Quốc phòng Ukraine đã ký hợp đồng mua tới 4,5 triệu máy bay không người lái FPV, đồng thời chi hơn 110 tỷ hryvnia (tương đương 2,1 tỷ euro) cho các trang thiết bị liên quan đến UAV, cao gấp 3 lần so với năm trước. Theo ông Fedirko, sản lượng trong các lĩnh vực như UAV, tác chiến điện tử, đạn dược và hệ thống tấn công hiện đã được tính bằng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn đơn vị.

Song song với đó, Ukraine cũng đang tự phát triển các loại tên lửa của riêng mình. Tuy vậy, những cam kết trước đây của công ty quốc phòng Fire Point về việc sản xuất khoảng 200 tên lửa Flamingo FP-5 mỗi tháng, mỗi quả mang đầu đạn nặng 1.150 kg và tầm bắn lên tới 3.000 km đã không trở thành hiện thực. Dù vậy, một số nguồn tin cho biết loại tên lửa này đã từng được triển khai trong các đợt tập kích vào các mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ Nga.

Ukraine vẫn sở hữu nhiều loại tên lửa hành trình và máy bay không người lái tầm xa khác, đủ khả năng đánh sâu vào lãnh thổ Nga. Nước này cũng đang hợp tác với Anh để phát triển một loại tên lửa đạn đạo chiến thuật, có tầm bắn khoảng 500 km và mang đầu đạn nặng 200 kg.

Chủ động xây dựng nền công nghiệp quốc phòng nội địa

Toàn bộ nỗ lực đó đòi hỏi một nền công nghiệp quốc phòng vững chắc, cùng với nguồn tài chính công ổn định và lành mạnh. Năm ngoái, các doanh nghiệp quốc phòng Ukraine được đánh giá có khả năng sản xuất thiết bị trị giá khoảng 35 tỷ USD, nhưng do ngân sách hạn hẹp, chính phủ Kiev chỉ có thể ký các hợp đồng trị giá khoảng 12 tỷ USD.

Bên cạnh việc trang bị cho quân đội, Ukraine còn kỳ vọng có thể xuất khẩu vũ khí, dù các quy định thời chiến hiện nay vẫn là rào cản lớn. Ở châu Âu, các sáng kiến chi tiêu quốc phòng mới của EU như chương trình cho vay SAFE trị giá 150 tỷ euro để mua vũ khí đều mở cửa cho các doanh nghiệp quốc phòng Ukraine. Brussels cũng đang lên kế hoạch cung cấp cho Kiev các khoản vay lên tới 90 tỷ euro, trong đó khoảng 2/3 dự kiến dành cho lĩnh vực quốc phòng.

Các thỏa thuận an ninh có tính ràng buộc pháp lý với Mỹ và các quốc gia châu Âu, cũng như khả năng hình thành một lực lượng đa quốc gia thuộc “liên minh các nước sẵn sàng”, hiện là những chủ đề trọng tâm trong các cuộc đàm phán hòa bình.

Tuy nhiên, theo bà Getmanchuk, về tổng thể, những cơ chế này được nhìn nhận như lực lượng bổ trợ cho quân đội Ukraine, chứ không phải sự thay thế.