Từ bảo vệ môi trường đến kiến tạo động lực phát triển

Ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, môi trường không còn được nhìn nhận đơn thuần là lĩnh vực cần quản lý, kiểm soát hay xử lý hậu quả, mà đã trở thành nguồn lực, nền tảng và động lực mới của tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng cuộc sống của nhân dân. Trong tiến trình phát triển đất nước, yêu cầu bảo vệ môi trường luôn gắn với mục tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, trước những biến động ngày càng nhanh của môi trường, khí hậu và kinh tế toàn cầu, cách tiếp cận truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi.

"Nếu trước đây bảo vệ môi trường chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ xử lý ô nhiễm, khắc phục sự cố, thì trong giai đoạn phát triển mới, môi trường trở thành một động lực phát triển mới của nền kinh tế, là nền tảng cho chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng cuộc sống của nhân dân. Bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không được đặt ở bên ngoài các quyết định phát triển. Ngược lại, các yếu tố môi trường, khí hậu phải được tính đến ngay trong quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và quyết định đầu tư. Tư duy này tạo ra một thay đổi căn bản: Không chờ phát triển rồi mới xử lý những hệ quả môi trường, mà phải tích hợp yêu cầu bảo vệ môi trường ngay từ khi hoạch định phát triển. Các giới hạn sinh thái, sức chịu tải của môi trường và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu phải trở thành căn cứ quan trọng trong lựa chọn mô hình tăng trưởng. Đây không đơn thuần là thay đổi phương thức quản lý môi trường. Đó là thay đổi cách nhìn về phát triển",Cục trưởng Cục Môi trường đánh giá.

Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng

Theo ông Tăng Thế Cường, một nền kinh tế có thể tạo ra tăng trưởng trong ngắn hạn bằng cách khai thác mạnh tài nguyên, tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc trì hoãn các yêu cầu về môi trường. Nhưng những lợi ích trước mắt ấy có thể phải trả giá bằng ô nhiễm, suy thoái hệ sinh thái, tổn thất sức khỏe cộng đồng và gia tăng rủi ro trước biến đổi khí hậu.

"Nếu tiếp tục đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn, cái giá phải trả sẽ rất lớn, không chỉ về kinh tế mà còn đối với sức khỏe cộng đồng, an ninh môi trường, nguồn nước, lương thực, đa dạng sinh học và khả năng chống chịu trước thiên tai, biến đổi khí hậu. Vì vậy, phát triển nhanh không thể tách rời phát triển bền vững", ông Tăng Thế Cường cảnh báo.

Cục trưởng Cục Môi trường đánh giá: "Bảo vệ môi trường phải trở thành một bộ phận hữu cơ của quá trình tạo ra tăng trưởng, chứ không phải khoản chi phí phát sinh sau cùng. Quan điểm này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Khi các tiêu chuẩn môi trường ngày càng trở thành một phần của luật chơithương mại và đầu tư quốc tế, doanh nghiệp không chuyển đổi xanh sẽ không chỉ đối mặt với sức ép về tuân thủ pháp luật trong nước mà còn có nguy cơ gặp những rào cản mới trên thị trường quốc tế".

Theo Cục trưởng Cục Môi trường, các cam kết về phát thải ròng bằng “0”, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, yêu cầu truy xuất nguồn gốc xanh và các tiêu chuẩn môi trường trong thương mại quốc tế đang tạo ra những luật chơi mới. Nếu không chuyển đổi kịp thời, doanh nghiệp Việt Nam có thể phải đối mặt với nhiều rào cản, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh. "Do đó, chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện của tương lai. Đó là yêu cầu cạnh tranh của hiện tại", Cục trưởng Cục Môi trường khẳng định.

Chuyển đổi xanh phải trở thành phương thức phát triển

Điểm đáng chú ý trong Kết luận 75-KL/TW là môi trường được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với mô hình tăng trưởng mới. Chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, sử dụng hiệu quả tài nguyên và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu không còn là những nội dung riêng của ngành môi trường. Đây phải trở thành những cấu phần của nền kinh tế hiện đại.

Theo ông Tăng Thế Cường, Kết luận 75-KL/TW yêu cầu mọi quyết định phát triển phải tính đến yếu tố môi trường, khí hậu; mọi chính sách kinh tế phải hướng tới mục tiêu phát triển xanh; mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh phải tuân thủ nguyên tắc phát triển bền vững. Đây là yêu cầu có tính xuyên suốt.

"Một dự án đầu tư không thể chỉ được đánh giá bằng số vốn, quy mô sản xuất hay số việc làm tạo ra, mà phải tính đến hiệu quả sử dụng tài nguyên, lượng phát thải, tác động đến hệ sinh thái và khả năng chống chịu trước các rủi ro khí hậu. Một ngành kinh tế không thể chỉ đặt mục tiêu tăng sản lượng mà phải đồng thời nâng cao hiệu quả tài nguyên và giảm cường độ phát thải. Một địa phương không thể chỉ cạnh tranh bằng ưu đãi đầu tư mà phải cạnh tranh bằng chất lượng môi trường, chất lượng hạ tầng và năng lực phát triển bền vững. Đó chính là quá trình chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực", ông Cường phân tích.

Theo người đứng đầu Cục Môi trường, điểm mới của Kết luận 75-KL/TW không chỉ nằm ở việc tiếp tục khẳng định những quan điểm đúng đắn của Nghị quyết số 24-NQ/TW, mà còn phát triển thêm những chủ trương, quyết sách lớn với tư duy đột phá và tầm nhìn xa.

"Nếu chuyển đổi xanh là mục tiêuthì xây dựng nền quản trị môi trường hiện đại là một trong những điều kiện để mục tiêu đó trở thành hiện thực. Một trong những yêu cầu quan trọng là chuyển từ quản lý môi trường truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ và mức độ rủi ro. Điều đó có nghĩa, chuyển đổi số trong môi trường không chỉ là số hóa hồ sơ, thủ tục. Quan trọng hơn là xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường đồng bộ, nâng cao năng lực dự báo, giám sát và cảnh báo; kết nối dữ liệu quan trắc, nguồn thải, chất lượng môi trường và khí hậu để phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý. Khi dữ liệu trở thành nền tảng của quản trị, cơ quan quản lý có thể nhận diện sớm những nguy cơ, xác định đúng những nguồn thải lớn, tập trung nguồn lực vào những khu vực có rủi ro cao và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng. Đây là bước chuyển từ quản lý để xử lýsang quản trị để phòng ngừa”, ông Cường nhấn mạnh.

Từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa

Ông Tăng Thế Cường cho biết: "Thực tiễn cho thấy, xử lý ô nhiễm sau khi xảy ra luôn tốn kém hơn phòng ngừa. Một khi nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng, đất đai bị suy thoái, hệ sinh thái bị tổn thương hoặc một khu vực đô thị phải đối mặt với ô nhiễm không khí kéo dài, chi phí khắc phục không chỉ được tính bằng tiền. Đó còn là chi phí sức khỏe, chi phí xã hội, tổn thất sinh kế và những cơ hội phát triển bị mất đi. Bởi vậy, tư duy mới phải là phòng ngừa từ sớm, từ xa. Kiểm soát nguồn thải, đánh giá rủi ro, quan trắc liên tục, cảnh báo sớm và chủ động ứng phó phải trở thành phương thức quản trị chủ đạo. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với yêu cầu được nhấn mạnh trong Kết luận 75-KL/TW: Chuyển mạnh từ tư duy “xử lý” sang chủ động phòng ngừa, từ quản lý truyền thống sang quản trị hiện đại, từ ứng phó sang chủ động thích ứng và kiến tạo phát triển. Đây là một cuộc chuyển đổi không chỉ về công cụ mà còn về trách nhiệm. Khi phòng ngừa được đặt lên trước, trách nhiệm của cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp cũng phải được xác định ngay từ đầu".

Một trong những điểm có thể tạo ra sức lan tỏa lớn từ Kết luận 75-KL/TW là cách tiếp cận coi môi trường như một nguồn lực để phát triển những ngành kinh tế mới. Theo ông Tăng Thế Cường, ngành Nông nghiệp và Môi trường không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước mà phải trở thành lực lượng tiên phong kiến tạo các động lực phát triển mới thông qua thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh, thị trường carbon, tín chỉ carbon, tài chính xanh, phát triển công nghiệp môi trường và các mô hình tăng trưởng phát thải thấp. Đây là hướng đi có ý nghĩa đặc biệt trong quá trình tái cấu trúc nền kinh tế.

"Chất thải có thể trở thành nguyên liệu. Công nghệ sạch có thể trở thành ngành kinh doanh. Tài nguyên thiên nhiên được bảo tồn tốt có thể tạo ra giá trị kinh tế lâu dài. Dữ liệu môi trường có thể trở thành nguồn lực cho quản trị. Năng lượng tái tạo có thể tạo ra những thị trường mới. Khi đó, bảo vệ môi trường không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của phát triển mà còn tạo thêm giá trị từ chính quá trình chuyển đổi. Đây là sự khác biệt căn bản giữa tư duy chi phí môi trườngvà tư duy kinh tế môi trường”, lãnh đạo Cục Môi trường nhấn mạnh.

“6 rõ” để chủ trương trở thành kết quả

Một quyết sách lớn chỉ thực sự có giá trị khi được tổ chức thực hiện hiệu quả. Kết luận 75-KL/TW đã được cụ thể hóa bằng Chương trình hành động số 31-CTr/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 208/NQ-CP của Chính phủ và kế hoạch triển khai của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong tổ chức thực hiện, yêu cầu “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền là một điểm nhấn quan trọng.

“6 rõkhông chỉ là phương pháp điều hành. Đó phải là nguyên tắc để bảo đảm mỗi mục tiêu về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và chuyển đổi xanh đều có chủ thể chịu trách nhiệm, có tiến độ thực hiện, có sản phẩm đầu ra và có khả năng kiểm tra, đánh giá. Từ đây, hiệu quả công tác môi trường cũng cần được đo bằng những kết quả cụ thể: chất lượng không khí, chất lượng nguồn nước, tỷ lệ xử lý chất thải, mức độ phục hồi hệ sinh thái, khả năng chống chịu của cộng đồng và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Nói cách khác, không thể chỉ đo bằng số lượng văn bản hay số cuộc kiểm tra; phải đo bằng chất lượng môi trường sống của người dân", Cục trưởng Cục Môi trường nêu quan điểm.

Nhìn rộng hơn, thông điệp từ Kết luận 75-KL/TW không chỉ dành cho ngành môi trường. Đó là thông điệp đối với toàn bộ nền kinh tế. Theo ông Tăng Thế Cường, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi người dân; con người và chất lượng cuộc sống của nhân dân phải được đặt ở trung tâm của các quyết định phát triển. Điều này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ.

Nhà nước phải hoàn thiện thể chế và kiến tạo chính sách. Doanh nghiệp phải coi chuyển đổi xanh là chiến lược cạnh tranh. Địa phương phải đưa sức chịu tải môi trường và khả năng chống chịu khí hậu vào quy hoạch phát triển. Người dân phải trở thành chủ thể của sản xuất, tiêu dùng và lối sống xanh.

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được sử dụng để tạo ra những giải pháp mới, hiệu quả hơn và tiết kiệm hơn. Nguồn lực đầu tư cũng phải được nhìn nhận theo cách mới: chi cho môi trường không chỉ là chi để xử lý hậu quả, mà là đầu tư cho tương lai, cho sức khỏe nhân dân, cho năng lực chống chịu và sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.

Từ quyết sách đến một phương thức phát triển mới

Kết luận 75-KL/TW mở ra một cách tiếp cận mới về mối quan hệ giữa môi trường và phát triển. Đó là sự chuyển dịch từ tư duy “xử lý” sang “phòng ngừa”; từ ứng phó bị động sang chủ động thích ứng; từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và rủi ro; từ coi bảo vệ môi trường là khoản chi phí sang coi đây là khoản đầu tư cho tăng trưởng xanh. Quan trọng hơn, đó là sự chuyển dịch từ quan niệm môi trường là lĩnh vực phải bảo vệ sang nhận thức môi trường là nền tảng và nguồn lực để kiến tạo phát triển.

Ông Tăng Thế Cường nhấn mạnh thêm: "Kết luận 75-KL/TW đặt môi trường vào vị trí trung tâm của mô hình phát triển đất nước, với quan điểm xuyên suốt là phát triển kinh tế phải đi đôi với bảo vệ môi trường, khai thác hợp lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, lấy con người làm trung tâm và chất lượng môi trường sống làm thước đo của phát triển. Đây cũng là yêu cầu mang tính lâu dài. Bởi một quốc gia có thể đạt được những con số tăng trưởng ấn tượng trong một giai đoạn, nhưng chỉ có thể duy trì thịnh vượng nếu bảo vệ được nền tảng tự nhiên, nâng cao chất lượng môi trường sống và xây dựng được năng lực chống chịu trước những biến động ngày càng khó lường. Bảo vệ môi trường vì thế không đứng bên ngoài tiến trình phát triển. Đó chính là một phần của năng lực phát triển. Và khi môi trường trở thành nền tảng của chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, đổi mới công nghệ và những mô hình kinh doanh mới, thì bảo vệ môi trường cũng đồng thời trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của Việt Nam trong thời kỳ mới".