Theo Hải quân Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), một cơ chế kiểm soát mới đã có hiệu lực tại tuyến hàng hải chiến lược này. Cụ thể, các tàu dân sự chỉ được phép đi qua những tuyến do Iran chỉ định; toàn bộ tàu quân sự bị cấm di chuyển qua eo biển; đồng thời, mọi hoạt động qua lại đều phải được IRGC phê duyệt và phối hợp với các cơ quan chức năng của Iran.

Trước đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thông báo eo biển Hormuz “mở cửa hoàn toàn cho tất cả các tàu thương mại đi qua trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn”. Tuyên bố của ông Araghchi không đề cập đến các tàu quân sự.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmail Baghaei, khẳng định Tehran tiếp tục là “người bảo vệ eo biển Hormuz” và sẽ “không khoan nhượng” trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia. Ông cũng cảnh báo Iran sẽ có biện pháp đáp trả nếu các bên khác vi phạm cam kết hoặc nếu Mỹ tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân, coi đây là hành động vi phạm lệnh ngừng bắn.

Hạn chế tàu thuyền “đe dọa an ninh”

Trong một diễn biến liên quan, Đại sứ Iran tại Turkmenistan, ông Ali Mojtaba Rouzbahani, cho biết Tehran đang đề xuất áp dụng các biện pháp hạn chế đối với những tàu thuyền bị coi là có nguy cơ đe dọa an ninh khi đi qua eo biển Hormuz.

Theo ông Rouzbahani, khái niệm “tàu thuyền đe dọa” được đưa ra như một công cụ phòng ngừa nhằm kiểm soát rủi ro trước khi leo thang thành khủng hoảng. Theo đó, bất kỳ tàu nào bị nghi ngờ có khả năng gây nguy hại đến an ninh của các quốc gia ven biển - bao gồm tàu chở thiết bị quân sự hoặc có liên quan đến các bên tham gia hoạt động thù địch - đều có thể bị áp dụng các biện pháp hạn chế. Cách tiếp cận này nhấn mạnh yếu tố phòng ngừa hợp pháp và an toàn, thay vì phản ứng sau khi sự cố đã xảy ra.

Đại sứ Iran cũng nhấn mạnh rằng, bên cạnh yếu tố an ninh, khía cạnh kinh tế đóng vai trò quan trọng trong quản lý hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Ông dẫn thông lệ quốc tế cho thấy các quốc gia ven biển có quyền thu phí đối với các dịch vụ hàng hải như hoa tiêu, tìm kiếm cứu nạn, giám sát môi trường và điều phối giao thông trên biển.

Theo giải thích của phía Iran, các khoản thu này không phải là phí quá cảnh mà là chi phí cho các dịch vụ góp phần nâng cao an toàn và giảm thiểu rủi ro hàng hải. Mô hình này không chỉ giúp bù đắp một phần chi phí đảm bảo an ninh mà còn có thể góp phần ổn định thị trường năng lượng và giảm chi phí bảo hiểm vận tải biển.

Cơ chế pháp lý mới cho eo biển Hormuz là “không thể tránh khỏi”

Đáng chú ý, nhà ngoại giao Iran cho rằng những diễn biến gần đây cho thấy việc thiết lập một cơ chế pháp lý mới đối với eo biển Hormuz là “không thể tránh khỏi”. Theo ông, sau các hành động quân sự nhằm vào Iran hồi đầu năm 2026, tuyến hàng hải này không còn đơn thuần là một lối đi địa lý cho tàu thuyền, mà đã trở thành điểm giao thoa then chốt giữa an ninh quốc tế, luật pháp hàng hải và kinh tế toàn cầu.

Ông Rouzbahani nhấn mạnh, những gì đang diễn ra tại eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề kỹ thuật trong luật biển, mà còn phản ánh nỗ lực định hình lại mối quan hệ giữa an ninh, chủ quyền và tự do hàng hải trong bối cảnh mới. Theo đó, khái niệm “tự do hàng hải an toàn” không phủ nhận quyền đi lại, mà được điều chỉnh phù hợp với thực tế an ninh của thế kỷ 21, trong đó an ninh và chủ quyền được coi là nền tảng bảo đảm cho tự do.

Quan chức Iran cũng lưu ý rằng eo biển Hormuz - tuyến huyết mạch vận chuyển năng lượng toàn cầu - hiện đang ở trạng thái tác động đồng thời đến an ninh quốc gia của Iran và an toàn hàng hải quốc tế. Trong bối cảnh này, việc xem xét lại cơ chế pháp lý áp dụng đối với eo biển không còn là lựa chọn mang tính chính trị, mà là một yêu cầu mang tính tất yếu về pháp lý.