Tại Hội nghị Thường niênQuỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Nhóm Ngân hàng Thế giới (WB) năm 2026 diễn ra ở Bangkok, nhiều nhà lãnh đạo và chuyên gia đã đưa ra một góc nhìn đáng chú ý: thay vì chỉ lo ngại AI thay thế lao động, các nước đang phát triển có thể tận dụng "AI nhỏ" (Small AI) để tạo việc làm, nâng cao năng suất và thúc đẩy tăng trưởng bao trùm.

Thách thức việc làm của thế hệ trẻ

Phát biểu tại phiên thảo luận về AI và tương lai lao động vào sáng 12/10, Chủ tịch Nhóm Ngân hàng Thế giới Ajay Banga cho biết trong 15 năm tới sẽ có khoảng 1,2 tỷ thanh niên tại các quốc gia đang phát triển bước vào độ tuổi lao động.

Theo ông, đây có thể trở thành nguồn lực tăng trưởng lớn nhất của thế giới nếu lực lượng này được tiếp cận đầy đủ với giáo dục, y tế, kỹ năng nghề nghiệp và cơ hội việc làm. Ngược lại, nếu không tạo ra đủ việc làm chất lượng, lợi thế dân số trẻ có thể trở thành sức ép lớn đối với các nền kinh tế.

Trong bối cảnh đó, ông Ajay Banga cho rằng trọng tâm không nằm ở các mô hình AI khổng lồ tiêu tốn hàng tỷ USD đầu tư, mà là những ứng dụng AI đơn giản, chi phí thấp nhưng giải quyết được những nhu cầu thiết thực của người dân.

"AI nhỏ" có thể hỗ trợ giáo viên nâng cao chất lượng giảng dạy, giúp nhân viên y tế cơ sở chẩn đoán bệnh nhanh hơn hoặc giúp nông dân cải thiện năng suất canh tác. Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo ra tác động trực tiếp tới hàng triệu người tại các nền kinh tế đang phát triển.

AI đang định hình lại thị trường lao động

Tổng thống Singapore Tharman Shanmugaratnam nhận định thế giới không còn đứng trước một đợt chuyển đổi công nghệ ngắn hạn mà đang bước vào một kỷ nguyên mới.

Theo ông, AI đang làm thay đổi cách thức làm việc truyền thống và dần xóa nhòa ranh giới giữa người lao động và doanh nhân. Nhờ các công cụ AI, một cá nhân có thể đảm nhận khối lượng công việc trước đây cần cả một đội ngũ thực hiện, tạo điều kiện cho sự xuất hiện của những "doanh nghiệp một người".

Ông cho rằng điều đó đòi hỏi hệ thống giáo dục phải thay đổi theo hướng linh hoạt hơn. Thay vì đào tạo người học cho một công việc cố định suốt đời, giáo dục cần trang bị năng lực thích ứng, tư duy học tập liên tục và kỹ năng bổ sung trong suốt quá trình làm việc.

Chung nhận định này, Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva cho biết AI sẽ tác động tới khoảng 40% việc làm trên toàn cầu dưới nhiều hình thức khác nhau, từ hỗ trợ nâng cao hiệu suất lao động đến thay đổi hoặc thay thế một số vị trí việc làm.

Theo bà Georgieva, AI có thể giúp các nền kinh tế phát triển giải quyết tình trạng già hóa dân số, song cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo lại lao động, xây dựng chính sách an sinh phù hợp và thúc đẩy học tập suốt đời.

Những ứng dụng AI nhỏ đang tạo ra thay đổi

Tại hội nghị, nhiều mô hình ứng dụng AI quy mô nhỏ nhưng mang lại hiệu quả thực tiễn đã được giới thiệu.

Dự án AgriConnect tại bang Uttar Pradesh của Ấn Độ cho phép nông dân sử dụng điện thoại thông minh để chụp ảnh cây trồng. Hệ thống AI có thể nhận diện sâu bệnh, đưa ra khuyến nghị xử lý, đồng thời kết nối người dùng với các dịch vụ tín dụng và thị trường tiêu thụ nông sản.

Tại Indonesia, các nhân viên y tế cộng đồng được hỗ trợ bởi ứng dụng AI trên điện thoại di động để đánh giá sơ bộ một số bệnh lý, từ đó kết nối người bệnh với hệ thống y tế tuyến trên nhanh chóng hơn.

Trong lĩnh vực giáo dục, các trợ lý học tập ứng dụng AI đang được triển khai nhằm hỗ trợ học sinh ở vùng sâu, vùng xa tiếp cận nội dung học tập phù hợp với năng lực và tốc độ tiếp thu của từng cá nhân.

Các ví dụ này cho thấy AI không nhất thiết phải gắn với những trung tâm dữ liệu khổng lồ hay siêu máy tính đắt đỏ. Với chi phí triển khai thấp và khả năng tiếp cận rộng, "AI nhỏ" có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho những nhóm dân cư còn hạn chế về nguồn lực.

Làm chủ công nghệ bằng cách làm chủ dữ liệu và bối cảnh

Bên cạnh cơ hội phát triển, nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng AI một cách có trách nhiệm.

Tác giả Tiffany Xingyu Wang của cuốn sách bán chạy tại Mỹ có tựa đề “Mã Niềm tin” – “The Trust Code” cho rằng thách thức lớn nhất không phải là việc AI thay thế con người, mà là nguy cơ con người phụ thuộc quá mức vào các quyết định của máy móc và đánh mất khả năng phán đoán độc lập.

Theo đó, các quốc gia đang phát triển có thể tận dụng năng lực của các nền tảng AI toàn cầu, nhưng cần giữ quyền làm chủ dữ liệu, ngôn ngữ, văn hóa và các đặc thù địa phương. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm chủ quyền công nghệ trong tương lai.

Thông điệp xuyên suốt tại hội nghị cho thấy AI không chỉ là câu chuyện của các tập đoàn công nghệ lớn. Khi được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế, những ứng dụng "AI nhỏ" có thể trở thành công cụ hữu hiệu giúp nâng cao năng suất lao động, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và góp phần giải quyết bài toán tạo việc làm cho hơn 1,2 tỷ thanh niên sẽ gia nhập lực lượng lao động toàn cầu trong những năm tới.