Khai phóng không phải tự do vô giới hạn

Khái niệm "giáo dục khai phóng" đang được nhắc đến ngày càng nhiều, nhưng cũng bị hiểu theo nhiều cách khác nhau. Có người viện dẫn tinh thần khai phóng để biện minh cho phát ngôn tùy tiện, thiếu căn cứ. Có người lại xem mọi biểu hiện hoài nghi, cực đoan hoặc lệch chuẩn trên mạng xã hội là hệ quả của giáo dục khai phóng. Cả hai cách hiểu đều sai lệch bản chất của khái niệm này.

Giáo dục khai phóng không dạy con người phủ nhận mọi giá trị. Mục tiêu của nó là hình thành năng lực đọc, suy nghĩ, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và trình bày quan điểm bằng lý lẽ. Người học được tiếp cận nhiều lĩnh vực để hiểu con người, xã hội và thế giới trong các mối quan hệ phức tạp. Tư duy độc lập phải dựa trên tri thức và trách nhiệm.

Tự do trong nhận thức không có nghĩa là muốn nghĩ gì thì nghĩ, muốn nói gì thì nói. Trong Chống Đuy-rinh, Engels cho rằng tự do không nằm ở sự độc lập tưởng tượng đối với các quy luật khách quan, mà ở việc nhận thức và vận dụng chúng một cách có mục đích. Tự do theo nghĩa liberty cũng không phải là quyền đứng ngoài thể chế chính trị, pháp luật và những giá trị đạo đức của dân tộc. Tự do chỉ có ý nghĩa khi gắn với trách nhiệm và được thực hiện trong khuôn khổ của cộng đồng.

Người có tư duy khai phóng được quyền đặt câu hỏi, nhưng phải chịu trách nhiệm về kết luận của mình. Một nhận định chỉ có giá trị khi dựa trên sự thật, chứng cứ và lập luận có thể kiểm tra. Phản biện không đồng nghĩa với phủ định. Hoài nghi cần thiết để loại bỏ sai lầm, không phải để biến mọi giá trị thành đối tượng bác bỏ.

Ở nước ta, giáo dục khai phóng đôi khi bị đồng nhất với hệ tư tưởng tự do phương Tây. Cách nhìn này bỏ qua nguồn gốc lâu đời và nội dung giáo dục của khái niệm. Giáo dục khai phóng trước hết là cách đào tạo con người có năng lực học hỏi, suy xét và tham gia đời sống xã hội một cách có trách nhiệm. Tiếp nhận có chọn lọc những giá trị phù hợp của triết lý giáo dục này không đồng nghĩa với sao chép mô hình phát triển của quốc gia khác, mà phải được vận dụng phù hợp với thể chế, văn hóa và điều kiện thực tiễn Việt Nam.

Tư duy yếu mới là khoảng trống nguy hiểm

Thực tế cho thấy tư duy yếu mới là mảnh đất thuận lợi cho thông tin sai lệch và sự kích động. Người thiếu khả năng kiểm chứng dễ tin vào một đoạn video cắt ghép, một con số không rõ nguồn hoặc một lập luận đánh tráo khái niệm. Khi cảm xúc thay thế lý lẽ, tranh luận nhanh chóng chuyển thành quy chụp, xúc phạm và chia rẽ.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng vì thế không chỉ dừng ở việc truyền đạt các kết luận có sẵn chưa được kiểm nghiệm, mà cần giúp người học hiểu cơ sở khoa học và thực tiễn của những kết luận đó; nhận diện luận điệu xuyên tạc và biết tự bảo vệ quan điểm đúng bằng lý lẽ. Một quan điểm đúng nhưng được bảo vệ bằng lập luận yếu vẫn khó thuyết phục. Thiếu nền tảng lý luận Mác-xít vững chắc có thể biến một vấn đề nghiêm túc thành cuộc cãi vã không hồi kết.

Nâng tầm tư duy lý luận đòi hỏi năng lực phân tích khái niệm, phát hiện mâu thuẫn, đánh giá chứng cứ và gắn lý luận với thực tiễn. Đây cũng là những năng lực cốt lõi của giáo dục khai phóng. Người học không chỉ ghi nhớ nội dung, mà phải hiểu một kết luận được hình thành như thế nào, dựa trên dữ kiện nào và giới hạn của nó ở đâu.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục cũng không dừng ở truyền thụ kiến thức. Người yêu cầu học để làm việc, làm người, làm cán bộ; học để phụng sự nhân dân, Tổ quốc và nhân loại. Cách nhìn ấy đặt việc học trong quan hệ với nhân cách, năng lực hành động và trách nhiệm xã hội.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng tự phê bình và phê bình. Phê bình phải thành thật, hướng tới sửa chữa khuyết điểm, không phải công cụ công kích cá nhân. Tinh thần ấy gần với yêu cầu của một nền giáo dục nghiêm túc: tôn trọng sự thật, chấp nhận tranh luận và sẵn sàng sửa mình khi chứng cứ cho thấy nhận định ban đầu chưa đúng.

Nhìn từ góc độ này, giáo dục khai phóng không đối lập với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Vận dụng đúng, nó giúp hình thành những con người biết tiếp nhận lý luận bằng hiểu biết, thay vì ghi nhớ máy móc; biết phân biệt phản biện xây dựng với xuyên tạc, phủ định có căn cứ với phủ định vô nguyên tắc.

Nâng sức đề kháng trí tuệ

Nhiệm vụ này càng cấp thiết trong thời đại trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội. Thông tin được tạo ra nhanh hơn khả năng kiểm chứng. Hình ảnh, giọng nói và văn bản giả ngày càng khó nhận biết. Chỉ dựa vào các biện pháp xử lý vi phạm sẽ khó tạo được sức đề kháng lâu dài. Sự ổn định bền vững của xã hội phải được xây dựng trên tri thức, bản lĩnh, năng lực suy luận và hành động có trách nhiệm của mỗi công dân.

Vì vậy, việc rèn luyện tư duy lý luận phải trở thành một phần thực chất của giáo dục. Các môn học cần giúp người học biết đọc sâu, viết rõ, tranh luận có căn cứ và kiểm tra nguồn tin. Giáo viên phải tạo không gian cho câu hỏi nghiêm túc, đồng thời yêu cầu người học chịu trách nhiệm về lập luận. Trường đại học không tồn tại để đào tạo những người chỉ biết nhắc lại điều đã học.

Một nền tảng tư tưởng vững mạnh phải được xây dựng trên những con người có năng lực tư duy độc lập và trách nhiệm. Giáo dục khai phóng đúng nghĩa không đào tạo người học để hoài nghi mọi thứ hay phủ nhận mọi giá trị, mà giúp hình thành những công dân biết tìm kiếm sự thật, nhận ra sai lầm, điều chỉnh nhận thức và bảo vệ điều đúng bằng lý lẽ, bản lĩnh trí tuệ. Hiểu đúng và vận dụng đúng giáo dục khai phóng cũng là một cách góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời nâng cao tư duy lý luận trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.