Ở tuổi 80, cựu chiến binh Đàm Đức Hoành vẫn đau đáu với hành trình tìm kiếm những đồng đội đã ngã xuống trên chiến trường Long An. Trong ký ức của ông, nhiều địa điểm chôn cất liệt sĩ vẫn còn nguyên dấu vết, nhưng thời gian, bom đạn và sự thay đổi địa hình khiến việc tìm kiếm ngày càng khó khăn. Với ông, mỗi ký ức được ghi lại hôm nay có thể trở thành manh mối quý giá để đưa đồng đội trở về.

Những ngôi mộ nằm lại trong ký ức

Cựu chiến binh Đàm Đức Hoành, quê ở phường Phú Khê, thành phố Bắc Ninh, từng chiến đấu tại Long An (cũ), nay là tỉnh Tây Ninh và các địa bàn cửa ngõ Sài Gòn. Những năm tháng chiến tranh khốc liệt, đặc biệt giai đoạn 1969 - 1972, ông chứng kiến nhiều đồng đội hy sinh và trực tiếp tham gia chôn cất họ.

Sau chiến tranh, những địa danh, con kênh, bờ ruộng và gò đất nơi đồng đội nằm xuống vẫn in đậm trong trí nhớ ông. Nhưng ký ức ấy không phải lúc nào cũng đủ để xác định chính xác vị trí 1 ngôi mộ sau hàng chục năm.

Điều khiến ông trăn trở nhất là trường hợp hai đồng đội Nguyễn Văn Gắn và Phạm Văn Am, được ông chôn cất năm 1971 tại khu vực đầu kênh Giằm Say, xã Hòa Khánh, huyện Đức Hòa, tỉnh Long An. Theo trí nhớ của ông, vị trí này nằm gần, đối diện kênh Kháng Chiến. Trước đây, bờ kênh chỉ rộng khoảng 2m, nhưng qua nhiều năm, dòng kênh đã được mở rộng đáng kể, có đoạn lòng kênh rộng hơn 10m. “Ngày trước địa hình khác, bây giờ kênh mở rộng, đất đai thay đổi nên việc xác định vị trí rất khó”, ông Hoành chia sẻ.

Khu vực gần nơi chôn cất còn có một hố bom lớn. Bom đạn có thể đã làm biến dạng địa hình, khiến đất sụt lở hoặc vùi lấp dấu tích cũ. Muốn tìm kiếm, lực lượng chức năng cần xác định lại tọa độ, đối chiếu bản đồ, khảo sát thực địa và thu thập thêm thông tin từ những người từng sinh sống, canh tác tại đây.

Ông Hoành cho rằng, những người từng làm ruộng ở khu vực này có thể còn nhớ vị trí hố bom, quá trình san lấp hoặc hình dạng bờ kênh trước kia. Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy có thể giúp khoanh vùng tìm kiếm, giảm bớt công sức đào bới trên diện rộng.

Sau nhiều năm trở lại Long An, ông từng tìm đến các nghĩa trang và những địa điểm chôn cất cũ tại Đức Hòa, Đức Huệ, Cần Đước, Cần Giuộc. Tuy nhiên, việc tìm kiếm không dễ dàng do thiếu sơ đồ mộ chí đầy đủ, trong khi địa hình đã thay đổi nhiều. Một số hài cốt được quy tập từ những năm sau chiến tranh nhưng thông tin nhận dạng không còn rõ ràng, khiến việc xác định danh tính gặp trở ngại.

Nỗi day dứt của ông không chỉ nằm ở 2 ngôi mộ ấy. Trong ký ức của người cựu chiến binh, còn có nhiều đồng đội đã hy sinh tại các cánh đồng ngập nước, những khu rừng tràm hay bên các tuyến kênh ở Long An. Có những người ông nhớ rõ nơi chôn cất, có người chỉ còn những chi tiết về trận đánh hoặc địa hình xung quanh. Qua thời gian, một số địa điểm đã thay đổi đến mức ông không thể chắc chắn nếu chưa được kiểm tra lại.

Ký ức cần được kiểm chứng

Sau chiến tranh, ông Hoành nhiều lần trở lại chiến trường cũ với hy vọng tìm được phần mộ đồng đội. Tuy nhiên, việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ không chỉ dựa vào trí nhớ của những người từng tham gia chiến đấu. Những thông tin này cần được đối chiếu với hồ sơ, bản đồ, nhân chứng địa phương và kết quả khảo sát thực địa.

Trung tá Phan Công Quẩn, Phó trưởng Ban Chính sách thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh, cho biết, khi tiếp nhận thông tin về liệt sĩ, đơn vị phân loại nội dung, chuyển đến bộ phận phụ trách địa bàn và phối hợp với các cơ quan liên quan để xác minh.

Theo Trung tá Quẩn, bản đồ và tài liệu lịch sử có vai trò quan trọng, nhất là tại những khu vực đã thay đổi địa giới hành chính hoặc địa hình. Một số người am hiểu bản đồ, tài liệu gốc từ những năm 1960 - 1970 đã hỗ trợ cung cấp tọa độ và thông tin phục vụ công tác tìm kiếm.

Tuy nhiên, tọa độ trên bản đồ cũ có thể sai lệch hàng chục, thậm chí hàng trăm mét so với thực tế hiện nay. Trong khi đó, việc đào tìm hài cốt trên diện rộng đòi hỏi nhiều nhân lực, phương tiện và thời gian. Vì vậy, thông tin từ những người trực tiếp chứng kiến sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. “Mấu chốt vẫn là tìm kiếm được những nguồn nhân chứng sống”, Trung tá Phan Công Quẩn nhấn mạnh.

Theo ông, lời kể của nhân chứng cần được đối chiếu với các nguồn thông tin khác, thay vì xem là căn cứ duy nhất. Những người trực tiếp tham gia trận đánh, chôn cất đồng đội hoặc từng sinh sống tại khu vực có thể cung cấp chi tiết về địa hình, vị trí và hoàn cảnh hy sinh. Khi được kết hợp với hồ sơ lưu trữ, bản đồ và khảo sát thực địa, những chi tiết ấy giúp khoanh vùng tìm kiếm chính xác hơn.

Việc số hóa hồ sơ liệt sĩ đang được triển khai ở nhiều cấp, góp phần hệ thống hóa thông tin và hỗ trợ tra cứu. Tuy nhiên, theo Trung tá Quẩn, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi có dữ liệu đầu vào đủ tin cậy. Những lời kể trực tiếp, thông tin về địa điểm chôn cất và các dấu tích còn lại vẫn là cơ sở quan trọng để xác định khu vực cần tìm kiếm.

Đối với ông Hoành, sự khó khăn ấy không phải điều xa lạ. Ông hiện lưu giữ danh sách hơn 300 đồng đội đã hy sinh, phần lớn tại Long An và một số địa phương khác. Tuy nhiên, số trường hợp ông trực tiếp hỗ trợ xác minh, tìm được hài cốt hoặc góp phần đưa về quê hương chỉ khoảng 3 - 4 trường hợp. Con số ấy cho thấy khoảng cách rất lớn giữa ký ức của người còn sống và khả năng xác định chính xác phần mộ sau nhiều thập kỷ.

Ghi lại ký ức trước khi quá muộn

Nỗi đau đáu của ông Hoành cũng là câu chuyện chung của nhiều cựu chiến binh và gia đình liệt sĩ. Thời gian trôi đi, những người từng trực tiếp chứng kiến chiến tranh ngày càng ít. Nếu ký ức không được ghi chép, đối chiếu và lưu trữ kịp thời, những manh mối quý giá có thể mất đi cùng người biết chuyện.

Ông Hoành cho biết, trước đây, mỗi năm ông thường tổ chức các chuyến trở lại Long An và nghĩa trang thuộc Quân khu 7 để thắp hương, tưởng niệm đồng đội vào những dịp 30/4, 27/7, 22/12 và đầu năm mới. Nhưng tuổi cao khiến những chuyến đi dài ngày càng khó khăn. Dù vậy, mong muốn tìm lại đồng đội vẫn không nguôi.

Từ những trải nghiệm đó, ông Hoành mong muốn các cơ quan chức năng tiếp tục đẩy mạnh việc thu thập lời kể của cựu chiến binh, nhân chứng và người dân địa phương; đồng thời kết nối dữ liệu giữa các đơn vị, địa phương để thông tin không bị thất lạc. Ông cũng kỳ vọng việc ứng dụng khoa học, đặc biệt là xây dựng cơ sở dữ liệu ADN để đối chiếu hài cốt với thân nhân, sẽ mở thêm cơ hội xác định danh tính những liệt sĩ chưa rõ tên.

Trên phạm vi cả nước, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được thúc đẩy thông qua “Chiến dịch 500 ngày đêm”. Theo Trung tá Phan Công Quẩn, người dân tại Tây Ninh đã có nhiều hình thức cung cấp thông tin, từ gọi điện đến gửi manh mối cho cơ quan chức năng. Tuy nhiên, thông tin thực sự hữu ích vẫn còn hạn chế, trong khi nhiều khu vực cần tìm kiếm có địa hình phức tạp và dấu tích chiến tranh đã biến đổi.

Với ông Đàm Đức Hoành, hành trình ấy có thể còn nhiều gian nan. Những ngôi mộ ông từng chôn cất đã nằm lại trong ký ức suốt hàng chục năm, dòng kênh, cánh đồng và bờ đất ngày nào cũng không còn nguyên vẹn. Nhưng ông vẫn mong một ngày có thể xác định chính xác vị trí, đưa những người đồng đội trở về với gia đình. “Còn nước thì còn tát, còn hy vọng thì còn đi làm, làm được đến đâu tốt đến đó”, ông Hoành bày tỏ.

Đằng sau câu nói ấy là nỗi day dứt của người lính còn sống trước những đồng đội chưa tìm thấy. Khi ký ức được ghi lại, đối chiếu với tài liệu và trao đến đúng người, những điều tưởng đã bị thời gian vùi lấp vẫn có thể trở thành manh mối. Mỗi manh mối được xác minh là thêm một cơ hội cho đồng đội và thân nhân của liệt sĩ trong hành trình tìm kiếm, đưa các anh trở về đoàn tụ.