Những ngày qua, thông tin về khả năng tồn tại một khu mộ tập thể các liệt sĩ, đồng bào hy sinh trong Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM) đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận.

Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau những kết luận bước đầu của các cơ quan chức năng hôm nay là hành trình gần 8 năm bền bỉ giải mã những tư liệu lịch sử, bắt đầu từ ba bức ảnh chiến tranh vô danh được tìm thấy trên Internet.

Từ 3 bức ảnh trên Internet

Từ những manh mối tưởng chừng rời rạc ấy, các nhà nghiên cứu, nhân chứng lịch sử và cơ quan chức năng đã từng bước ghép nối những mảnh ký ức còn sót lại để lần tìm dấu vết một khu chôn cất tập thể được cho là nơi yên nghỉ của hàng trăm liệt sĩ, đồng bào.

Kiến trúc sư (KTS) Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cho biết, cuối năm 2018, ông tình cờ nhìn thấy một bức ảnh đen trắng trên Internet. Trong ảnh là một cậu bé đứng cạnh một rãnh đất dài, bên dưới có rất nhiều thi thể đang chờ chôn lấp.

Dù không có bất cứ thông tin nào cho biết bức ảnh được chụp ở đâu, khi nào, nhưng bức ảnh ấy khiến ông không thể quên. Từ một bức ảnh vô danh, ông bắt đầu lần tìm các dấu vết.

Nhiều năm sau, nhóm nghiên cứu của KTS Nguyễn Xuân Thắng tìm được bức ảnh thứ hai. Trong ảnh là một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trong một khu nghĩa địa. Phía sau người đàn ông ấy là một rãnh mộ tập thể đã được phủ vôi bột và hậu cảnh là những dãy nhà liền kềvà một tháp nước.

Chính những chi tiết tưởng như rất bình thường ấy lại trở thành chìa khóa mở ra bí mật đã bị chôn vùi gần 60 năm. KTS Nguyễn Xuân Thắng cho biết: “Phải nhiều năm sau, tôi mới tìm được bức ảnh thứ hai. Bức ảnh có một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trong một khu nghĩa địa. Điều may mắn là phía sau bức ảnh còn xuất hiện cảnh quan khu dân cư với các dãy nhà và một tháp nước.

Chúng tôi đã đối chiếu, rà soát, kiểm tra rất nhiều mới xác định được đây là khu công viên Lê Thị Riêng ngày nay. Và bước ngoặt quan trọng là khi chúng tôi tìm được một bức ảnh màu của Hãng thông tấn AP. May mắn trong phần chú thích ảnh, họ ghi rõ bức ảnh được chụp ngày 12/2/1968, khi các nhân công ở Sài Gòn đang chôn cất liệt sĩ và đồng bào trong rãnh mộ thứ ba. Họ đã nói rõ đây là rãnh mộ thứ ba”.

4 năm đi tìm địa điểm trong ảnh

Sau khi xác định được không gian, thời gian và sự kiện, nhóm chuyên gia của KTS Nguyễn Xuân Thắng đã bắt tay ngay vào định vị vị trí các rãnh mộ tập thể.

Từ 3 bức ảnh chụp hiện trường chôn cất liệt sĩ và đồng bào, nhóm đã thu thập, kiểm tra, đối chiếu. Từ những dãy nhà thấp tầng, tháp nước xuất hiện phía xa trong ảnh, họ đã đối chiếu, rà soát với hàng chục khu dân cư cũ ở miền Nam trước năm 1975.

Nhóm chuyên gia đã tỉ mẩn lật kiểm tra từng trang tài liệu liên quan. Đó là rất nhiều chủng loại tài liệu lịch sử như: không ảnh, ảnh vệ tinh khu nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, được chụp ở thời gian khác nhau, năm 1969, 1972 cùng với bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975, bản đồ TP.HCM sau năm 1975 và hiện nay… Trong đó, có nhiều tài liệu lịch sử liên quan do Mỹ và Pháp lưu trữ, cung cấp.

Ngoài ra, nhóm còn thu thập các tài liệu liên quan đến việc thu gom liệt sĩ trong Chiến dịch Mậu Thân tại khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn; hồ sơ giải tỏa nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán; lịch sử xây dựng mở rộng và cải tạo công viên Lê Thị Riêng; thông tin từ cộng đồng, nhân chứng lịch sử; phân tích các dấu hiệu xáo trộn bề mặt địa hình… Cuối cùng, mọi dữ liệu đều dẫn về cùng một địa điểm – Công viên Lê Thị Riêng ở Quận 10 cũ, TP.HCM

Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Quốc phòng, đánh giánhóm chuyên gia của KTS Nguyễn Xuân Thắng thực hiện rất công phu, khoa học, chặt chẽ và có độ tin cậy cao về mặt thu thập tư liệu, thông tin kỹ thuật và xử lý thông tin.

“Hồ sơ của nhóm chuyên gia được thực hiện rất công phu về công tác thu thập tư liệu, xử lý thông tin và phân tích kỹ thuật. Toàn bộ quá trình nghiên cứu kéo dài gần 8 năm, từ tháng 11/2018 đến tháng 5/2026. Riêng việc xác định ba bức ảnh này được chụp tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng ngày nay (trước đây là nghĩa địa Chí Hòa – Chợ Quán) cũng đã khiến nhóm tác giả mất tới 4 năm nghiên cứu để trả lời chính xác câu hỏi đó. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng không ảnh chụp từ trực thăng, cùng ảnh vệ tinh được chụp ở các thời điểm khác nhau vào năm 1969 và 1972. Họ đã phân tích, đối chiếu, kết hợp giải thuật khớp ảnh hiện trường, chuyển đổi hệ quy chiếu, hệ tọa độ cùng kỹ thuật chồng xếp nhiều lớp dữ liệu (layer) để tìm ra các dấu vết rãnh mộ”,Đại tá Bùi Yên Tĩnh nói.

Trong lúc các nhà nghiên cứu lần tìm dấu vết các rãnh mộ liệt sĩ từ ảnh và bản đồ, những nhân chứng lịch sử đã bổ sung những mảnh ghép đặc biệt.

Ông Nguyễn Thành Phước (ngụ xã Xuân Thới Sơn) cho biết năm Mậu Thân 1968, ông 12 tuổi và nhớ rõ việc chính quyền cũ đào 3 hầm để chôn lấp nhiều thi thể.“Vào thời điểm Tết Mậu Thân năm 1968, khoảng 9 - 10 giờ sáng, sau đợt nổ súng một ngày, tôi cùng nhóm bạn nhỏ chạy ra khu nghĩa địa chơi và chứng kiến việc chôn cất tập thể. Lúc đó, mùi rất nồng nặc, đến mức chúng tôi phải lấy áo che mũi”.

Còn ông Nguyễn Tuấn Nhã (SN 1956, ngụ phường Tân Tạo) cho biết đã từng chứng kiến rất nhiều thi thể được tập kết ở khu vực bên hông nhà xác trong khu nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Chợ Quán)vào Tết Mậu Thân 1968.

Ông Nhã cho biết: “Hôm đó, khu vực Ông Tạ - Bảy Hiền chiến sự diễn ra rất ác liệt. Tôi thấy nhiều máy bay trực thăng bắn rocket xuống rất nhiều. Vì tò mò, tôi đi lên xem và khi đi ngang qua Nghĩa trang Đô Thành thì thấy một tốp người đứng lố nhố nên vào xem. Khi vào bên trong, tôi thấy rất nhiều thi thể, khoảng mấy chục thi thể đã được tập kết ở khu vực bên hông nhà xác”.

Từng là bảo vệ Công viên Lê Thị Riêng những ngày đầu xây dựng, cải tạo, ông Phan Văn Mưa (SN 1963, ngụ phường Hòa Hưng)cho hay đãchứng kiến nhiều dấu tích hài cốt khi thi công xây dựng công viên.

“Điều tôi nhớ rõ nhất là sự việc xảy ra trong quá trình xây dựng Công viên Lê Thị Riêng năm 1987. Trong quá trình thi công, xe ủi đào đất đã làm lộ ra nhiều dấu tích hài cốt. Là người trực tiếp làm nhiệm vụ bảo vệ tại đây, tôi tận mắt nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân cùng với quần áo, băng đạn, dép cao su và một quả lựu đạn”, ông Mưa nói.

Ngày đưa các liệt sĩ trở về đã gần hơn

Từ lời kể của các nhân chứng, kết hợp với các dữ liệu khoa học, nhóm nghiên cứu dần khoanh vùng được các vị trí nghi vấn. Theo kết quả nghiên cứu được Quân khu 7 công bố tại hội thảo mới đây, có ít nhất 5 rãnh mộ tập thể liệt sĩ trong Công viên Lê Thị Riêng.

Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó Chính ủy Quân khu 7, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quân khu cho biết số lượng liệt sĩ có thể được chôn cất tại khu vực này là rất lớn, từ 900 – 1.000 liệt sĩ.

“Hiện nay, hai địa vật rất quan trọng đó là cây me Tây và thủyđài (tháp nước) trong các bức ảnh gốc trong hồ sơ vẫn còn.Tôi cho rằng tài liệu của tổ nghiên cứu và văn bản phản biện của Bộ Tổng tham mưu như vậy là rất chính xác. Hai hiện vật này chính là cơ sở để chúng ta tổ chức thực hiện các bước tiếp theo. Hiện đã xác định rõ có 5 rãnh mộ (khu mộ). Trong đó, rõ nhất là 2 khu mộ tập thể; 3 khu mộ còn lại cần tiếp tục đánh giá. Ngoài ra, cũng có đại biểu cho rằng có thể còn các khu mộ nằm bên ngoài nữa. Nội dung này sẽ phải tiếp tục được khảo sát, xác minh trong thời gian tới”, Thiếu tướng Trần Chí Tâm nói.

Gần 60 năm đã trôi qua kể từ mùa xuân Mậu Thân lịch sử, nhiều dấu tích chiến tranh đã bị thời gian và đô thị hóa xóa nhòa. Bằng trách nhiệm, từ những mảnh ghép thông tin rời rạc của ba bức ảnh vô danh, cùng hàng nghìn trang tư liệu và ký ức của các nhân chứng, những con người thầm lặng đã từng bước làm sáng tỏ sự tồn tại của khu mộ tập thể giữa lòng TP.HCM.

Phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, nhưng con đường đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đồng đội, quê hương và gia đình đã hiện rõ hơn bao giờ hết.