Trong bối cảnh Mỹ đang gia tăng sức ép với các đồng minh châu Âu, yêu cầu gánh vác thêm trách nhiệm an ninh, lộ trình tăng chi tiêu quốc phòng là một trong những trọng tâm của hội nghị. Tuy nhiên, được đánh giá là một trong những vấn đề đang gây rạn nứt trong nội bộ NATO kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump lên nắm quyền, hàng loạt sức ép và phép thử đồng minh đang đặt ra trước thềm thượng đỉnh.

Sự sẵn sàng và quyết tâm của NATO đang ở mức nào?

Hội nghị Thượng đỉnh NATO tại Ankara vào tuần tới được đánh giá sẽ là dịp để các nước thành viên thể hiện quyết tâm và mức độ sẵn sàng về tăng đóng góp quốc phòng - một trong những bài toán hóc búa của khối hiện nay. Để trả lời cho câu hỏi về mức độ sẵn sàng và quyết tâm của các nước thành viên, cần nhìn thẳng vào thực tế bầu không khí tại hội nghị các Nhà lãnh đạo nghị viện NATO vừa diễn ra tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Có thể thấy rõ một trạng thái vừa nỗ lực nhưng cũng vừa lo âu và chia rẽ từ phía các đồng minh châu Âu trước những "phép thử" cùng sức ép rất lớn từ phía chính quyền Mỹ của Tổng thống Donald Trump.

Sự lo âu này xuất phát từ việc các đồng minh châu Âu không còn ở thế "bình chân như vại" khi sức ép gay gắt từ Washington đòi hỏi họ phải gánh vác thêm trách nhiệm an ninh đã tạo ra một cú hích bắt buộc. Cho đến thời điểm này, phần lớn các thành viên đều thể hiện quyết tâm chính trị trên lời nói và trong các văn bản cam kết về việc sẽ hướng tới mục tiêu dành 2% GDP cho quốc phòng, bởi họ hiểu rằng việc chậm trễ có thể làm tổn hại đến chiếc "ô hạt nhân" và cam kết phòng thủ tập trung từ phía Mỹ.

Tuy nhiên, từ quyết tâm chính trị trên bàn nghị sự cho đến mức độ sẵn sàng triển khai trên thực tế lại là một khoảng cách lớn khi vấp phải những rào cản nội bộ tại mỗi quốc gia. Đối với nhiều nước châu Âu, việc tăng chi tiêu quân sự đồng nghĩa với việc phải thắt lưng buộc bụng hoặc cắt giảm ngân sách dành cho an sinh xã hội, y tế và giáo dục. Chính vì vậy, ngoại trừ một số quốc gia Đông Âu hoặc các nước gần vùng xung đột có sự sốt sắng đặc biệt, nhiều "ông lớn" tại Tây Âu và Nam Âu vẫn đang tiến hành một cách rất dè dặt, mang tính đối phó hơn là chủ động bứt phá.

Chính những rào cản thực tế về mặt ngân sách đó đã dẫn đến hệ quả là hội nghị nghị viện vừa qua chủ yếu phản ánh nỗ lực tìm kiếm một tiếng nói chung nhằm tránh kịch bản một hội nghị thượng đỉnh thất bại hay một cuộc đối đầu trực diện với Tổng thống Donald Trump tại Ankara vào tuần tới. Điều này cho thấy sự sẵn sàng của khối hiện nay mang tính chất "quản trị khủng hoảng" và hàn gắn rạn nứt nhiều hơn là một sự đồng thuận tự nguyện, thống nhất từ sâu bên trong.

Mức độ quyết tâm của khối hiện nay đang ở mức "bị động nhưng bắt buộc phải hành động". Các nước thành viên châu Âu đang bước vào Thượng đỉnh Ankara tuần tới với tâm thế sẵn sàng nhượng bộ và đưa ra những cam kết cụ thể hơn để xoa dịu Washington, nhưng lộ trình thực hiện chắc chắn sẽ còn gặp rất nhiều chông gai do những bài toán kinh tế, xã hội riêng của từng quốc gia thành viên.

Mối lo Mỹ rút khỏi NATO

Bối cảnh châu Âu lo sợ kịch bản Mỹ rút hoặc giảm bớt cam kết với NATO đã biến hội nghị lãnh đạo nghị viện tại Istanbul thành một diễn đàn mang tính hành động cao, nơi các nước thành viên cố gắng thể hiện sự tự chủ để chứng minh với Washington rằng họ không còn là "kẻ đi xe miễn phí".

Nỗ lực này trước hết được thể hiện qua việc các nước thành viên chủ động chuyển trọng tâm thảo luận từ chỗ "than phiền về sức ép của Mỹ" sang việc "hiện thực hóa các mục tiêu cốt lõi". Tại hội nghị lần này, các phái đoàn châu Âu đã dồn lực vào việc cụ thể hóa kế hoạch tăng cường năng lực phòng thủ ở sườn phía Đông và biển Đen, vốn là những khu vực chịu áp lực trực tiếp nhất. Việc tập trung vào các kế hoạch phòng thủ mang tính thực chất này chính là cách châu Âu chứng minh họ đang chủ động chuẩn bị gánh vác phần việc của mình, thay vì chỉ ngồi chờ sự bảo vệ từ đồng minh phía bên kia Đại Tây Dương.

Đồng thời, nỗ lực đoàn kết để giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ còn được phản ánh qua các cam kết thúc đẩy mạnh mẽ ngành công nghiệp quốc phòng nội khối. Các nhà lãnh đạo nghị viện đã dành nhiều thời gian thảo luận về việc đơn giản hóa các thủ tục mua sắm vũ khí chung và tăng cường tính đồng bộ giữa các hệ thống khí tài của các nước châu Âu. Bước đi này không chỉ giúp tối ưu hóa ngân sách quốc phòng đang tăng lên mà còn là một chiến lược dài hạn nhằm xây dựng một "trụ cột châu Âu" vững chắc, đủ sức tự đứng vững nếu kịch bản tồi tệ nhất về sự rút lui của Mỹ xảy ra.

Bên cạnh các biện pháp mang tính kỹ thuật và ngân sách, sự gắn kết còn được củng cố bằng việc tái khẳng định một lập trường chính trị thống nhất, không lay chuyển đối với các thách thức an ninh chung ở phía Đông và phía Nam. Bất chấp những tiếng nói khác biệt nhỏ lẻ ở một vài quốc gia, hội nghị nghị viện vừa qua đã tạo ra một mặt trận ngôn ngữ chung rất quyết liệt, khẳng định sự an nguy của một thành viên là sự an nguy của cả khối. Việc duy trì được một thông điệp đồng thuận mạnh mẽ như vậy trước thềm thượng đỉnh chính là lá chắn tâm lý quan trọng mà châu Âu dựng lên để vừa răn đe các mối đe dọa bên ngoài, vừa giữ chân nước Mỹ ở lại với liên minh.

Tổng kết lại, trước bóng ma về sự rạn nứt với Mỹ, các thành viên NATO châu Âu đã biến áp lực thành động lực bằng cách chứng tỏ sự chuyển mình từ nhận thức sang hành động thực tế. Tất cả những động thái này đều nhằm gửi đi một thông điệp rõ ràng tới Washington trước thềm cuộc gặp tại Ankara rằng châu Âu đang nỗ lực hết sức để trở thành một đối tác sòng phẳng và xứng đáng.

Trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ

Dư luận cũng đang quan tâm đến “thông điệp” Tổng thống nước chủ nhà Tayyip Erdogan đưa ra trước hội nghị, kêu gọi nước này phải được đưa vào toàn bộ các cấu trúc quốc phòng và an ninh của châu Âu - với tư cách quốc gia sở hữu lực lượng quân đội lớn thứ 2 trong liên minh chỉ sau Mỹ.

Thông điệp đầy sức nặng của Tổng thống Erdogan thực sự đánh trúng vào bài toán hóc búa nhất của Brussels hiện nay, tạo ra một tình thế vừa mâu thuẫn vừa khó xử cho giới chức Liên minh châu Âu (EU).

Một mặt, trong bối cảnh châu Âu đang nỗ lực tự chủ chiến lược và thúc đẩy các siêu dự án quốc phòng như gói vay ưu đãi SAFE trị giá 150 tỷ euro, vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Với tư cách là quốc gia sở hữu lực lượng quân đội lớn thứ hai trong NATO và có một ngành công nghiệp quốc phòng nội địa đang bứt phá mạnh mẽ, Ankara rõ ràng là một mắt xích không thể thiếu nếu châu Âu thực sự muốn xây dựng một lá chắn an ninh toàn diện và thực chất từ Đại Tây Dương cho tới biển Đen.

Tuy nhiên, khoảng cách từ mong muốn của Thổ Nhĩ Kỳ cho đến cái gật đầu của giới chức EU lại đang bị chặn bởi những rào cản chính trị nội khối cực kỳ phức tạp. Về mặt nguyên tắc, để Ankara có thể tiếp cận sâu vào các cấu trúc an ninh của EU hay các dự án hợp tác cấu trúc thường trực PESCO, Brussels đòi hỏi sự đồng thuận tuyệt đối mang tính nhất trí của tất cả 27 quốc gia thành viên. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất khi các quốc gia như Hy Lạp hay Cộng hòa Síp đã ngay lập tức đánh tiếng về khả năng sẽ dùng quyền phủ quyết để ngăn chặn, do những tranh chấp chủ quyền và căng thẳng địa chính trị kéo dài chưa thể tháo gỡ ở vùng Địa Trung Hải.

Hơn thế nữa, mục tiêu "tự chủ quốc phòng" mà châu Âu đang theo đuổi vốn dĩ ưu tiên việc bảo hộ và phát triển cho các tập đoàn quân sự nội khối EU, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu lại đi theo một chiến lược tự chủ độc lập riêng và thậm chí từng gây rạn nứt lòng tin với các đồng minh phương Tây qua thương vụ mua hệ thống tên lửa S-400 của Nga. Chính vì thế, giới chức EU hiện nay đang nhìn nhận trường hợp của Thổ Nhĩ Kỳ với một thái độ vô cùng dè dặt và thận trọng, khi họ vừa muốn tận dụng sức mạnh của Ankara để chia sẻ gánh nặng an ninh với Mỹ, vừa lo ngại việc để một quốc gia nằm ngoài khối có tầm ảnh hưởng quá lớn vào các quyết sách quốc phòng cốt lõi của lục địa già.

Hệ quả là thay vì mở toang cánh cửa để Thổ Nhĩ Kỳ hội nhập toàn diện, giới chức EU đang có xu hướng cân nhắc một giải pháp trung dung thông qua các cơ chế đối thoại và hợp tác linh hoạt bên ngoài khuôn khổ thành viên chính thức. Chuyến thăm mới đây của Đại diện cấp caophụ trách chính sách đối ngoại và an ninh của EU, bàKaja Kallas tới Ankara chính là minh chứng cho thấy Brussels đang cố gắng thiết lập một cấu trúc an ninh mang tính bổ trợ cho NATO, nơi Thổ Nhĩ Kỳ có thể tham gia vào các dự án cụ thể như tính cơ động quân sự hoặc phối hợp kiểm soát an ninh khu vực, nhưng vẫn giữ một khoảng cách nhất định với trung tâm quyền lực của EU.

Điều này đồng nghĩa với việc dù lời kêu gọi của ông Erdogan có thuyết phục đến đâu, Thượng đỉnh NATO tại Ankara sắp tới sẽ là một vũ đài chứng kiến những cuộc mặc cả và dàn xếp đầy cam go giữa một bên là đòi hỏi thực tế của Ankara và một bên là những tính toán địa chính trị đầy bảo thủ của châu Âu.