Mỗi loài cây một câu chuyện. Mỗi tuyến phố một đặc thù. Chọn cây gì, trồng ở đâu, chăm sóc thế nào để vừa hợp khí hậu, vừa phù hợp cảnh quan và đời sống dân cư lại đòi hỏi tầm nhìn quy hoạch và sự thấu hiểu từng góc phố.

Đề án “Quản lý phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước” của Hà Nội hướng tới xây dựng những tuyến phố có loài cây đặc trưng, tạo bản sắc riêng. Từ định hướng đến thực tế, cần những điều kiện gì để việc lựa chọn, trồng và chăm sóc cây xanh đạt hiệu quả lâu dài, tránh lặp lại những bất cập?

Diễn đàn với chủ đề:“Hà Nội: Cây đặc trưng và bài toán kiến tạo không gian xanh bền vững”,từ 12h30 đến 13h30 thứ Năm (22/10/2026) trên FM91, FM90 và trang điện tử vovgiaothong.vn của Ban VOV Giao thông Quốc gia, phát lại lúc 14h30 thứ Bảy, Chủ nhật.

Các vị khách mời tham gia chương trình:TS Nguyễn Phú Hùng, nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ và Hợp tác Quốc tế, Tổng cục Lâm nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật Lâm nghiệp Việt Nam và KTS Nguyễn Trần Bắc, Hội Quy hoạch và phát triển đô thị Việt Nam.

Cây xanh Hà Nội, từ ký ức phố phường đến bất cập quy hoạch

Mỗi buổi chiều, ông Nguyễn Văn Toản, ở phố Quán Thánh, Hà Nội, lại thong thả dạo bước cùng các cháu dưới những tán sấu trăm tuổi trên phố Phan Đình Phùng. Hàng cây là nơi lưu giữ ký ức của biết bao thế hệ, và ông Toản mong muốn có thêm nhiều mảng xanh hơn nữa để con cháu mai sau cũng được thụ hưởng.

"Thứ nhất là rợp bóng quanh năm. Thứ hai là những giá trị về thời gian, từ rất lâu rồi chứ không phải tự nhiên có một hàng cây như thế này. Vừa rồi các công viên bỏ những tường bao đi, tạo không gian đồng nhất rất tốt. Phát triển và đầu tư về ngân sách để bóng mát phủ thành phố tốt hơn".

Hà Nội định hướng mỗi tuyến phố sẽ trồng chủ đạo một, hai loài cây nhằm tạo cảnh quan đồng nhất, dễ nhận diện và thuận lợi cho việc chăm sóc. Theo Đề án, các khu di tích, phố cổ ưu tiên những loài cây gắn với ký ức Hà Nội. Phố Phan Đình Phùng tiếp tục giữ hàng sấu, đường Thanh Niên tiếp tục sử dụng phượng và ban trắng… Nhóm tuyến chính trị - nghi lễ ưu tiên các loài cây có hình dáng cân đối, tạo cảm giác trang nghiêm. Nhóm trục giao thông lớn ưu tiên những loài cây có khả năng che bóng, như đường Võ Chí Công và Võ Nguyên Giáp được định hướng trồng giáng hương, long não, dầu rái…

Định hướng tăng mảng xanh, tạo dấu ấn riêng cho từng tuyến phố nhận được sự quan tâm của người dân, song cách thực hiện vẫn còn những ý kiến khác nhau.

"Mình thấy định hướng của Hà Nội rất sáng tạo và có thể thành điểm nhấn trong tương lai nếu hoàn thành được, sẽ có những điểm du lịch và check-in của giới trẻ và khách nước ngoài".

"Bây giờ tự dưng một tuyến phố lại bắt một hàng cây nhất định, kích thước nhất định thì không cần thiết. Theo tôi thì có thể vẫn cứ trồng xen kẽ cho đẹp".

"Để tạo một vùng xanh hơn thì thứ nhất phải tạo được diện tích. Tất nhiên có những tuyến phố có thể trồng nhiều loại cây không quá đặc trưng, ví dụ như mùi tỏa ra, hoặc đến mùa đông lại rụng hết thành trơ trọi. Có những khu phố rộng quá thì người ta lại phải trồng nhiều loại cây có tầng cao, tầng thấp cho phù hợp".

Sự quan tâm đặc biệt của người dân là điều dễ hiểu, bởi thực tế phát triển cây xanh đô thị tại Hà Nội những năm qua bộc lộ không ít bất cập, từ khâu lựa chọn giống cây, điều kiện sinh trưởng đến công tác chăm sóc, bảo vệ.

Tháng 10 này, Thành phố vừa cắt tỉa gần 1.000 cây hoa sữa nhằm giảm bớt mùi hương nồng gắt. Trước đó, năm 2021, hàng phong lá đỏ trên đường Nguyễn Chí Thanh phải thay thế khi nhiều cây còi cọc, thậm chí chết khô. Hàng phượng vĩ trên dải phân cách đường Giải Phóng sinh trưởng kém, cả chục năm không ra hoa; tình trạng thân cây bị “vòng kim cô” siết chặt, cây đổ vẫn còn nguyên lưới bọc bầu đất, hay cây xanh bị người dân đóng đinh, xâm hại… cũng từng được VOV Giao thông nhiều lần phản ánh.

Ông Lê Huy Cường, chuyên gia lâm nghiệp với hàng chục năm nghiên cứu về cây xanh đô thị, từng nhiều lần đề xuất quy hoạch hơn 60 loài cây phù hợp từng loại đường phố, nhưng suốt nhiều năm chưa được cơ quan quản lý quan tâm, tiếp thu. Do đó, đề án mới có thể mở ra cơ hội để Hà Nội khắc phục những bất cập kéo dài: "Hoa sữa như là đường Nguyễn Du hay Quán Thánh, Pháp ngày xưa trồng rải rác, đi qua thấy thoang thoảng mùi thơm thôi chứ không phải sặc sụa như bây giờ. Các vị trồng cây phượng vĩ ở dải phân cách rộng có 1m thì làm sao cây sống được, có lớn được đâu, có chất dinh dưỡng đâu mà sống. Tất cả những cái đó là do quy hoạch không đảm bảo, người ta cứ trồng theo kế hoạch thôi, tức là cây chết thì trồng cái khác vào, không có giống cây này thì trồng giống cây khác".

Để những hàng cây Thủ đô xanh bền vững và giàu giá trị

Theo KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, quy hoạch cây xanh đô thị Hà Nội có thể nhìn lại những kinh nghiệm từ cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp xây dựng vườn Bách Thảo làm nơi ươm trồng, thử nghiệm trước khi đưa cây ra đường phố. Những hàng sấu trăm tuổi trên phố Phan Đình Phùng, hàng sao đen ở phố Lò Đúc… là minh chứng, tạo nên dấu ấn riêng cho từng tuyến phố.

Theo ông Tùng, cây xanh không chỉ tạo bóng mát mà còn định hình không gian đi bộ, tôn lên kiến trúc đô thị và trở thành ký ức của nhiều thế hệ. Vì vậy, Hà Nội cần quy hoạch cây xanh với tầm nhìn dài hạn.

"Chúng ta thiếu một thứ gọi là “bác sĩ” cây xanh. Ở các nước, người ta quản lý cây xanh bằng việc số hóa, và cây xanh được trồng phải có trách nhiệm rất cao. Chúng ta hiện nay đang “đá hóa” vỉa hè, đấy là một sai lầm trong quản lý đô thị. Cho nên cấu trúc đô thị bọt biển phải áp dụng cho cây xanh. Chúng ta cứ vẽ quy hoạch ra, vẽ đường ra, vậy hàng cổ thụ chặt đi để đường thẳng, hay chúng ta điều chỉnh tuyến đường? Trừ trường hợp bất đắc dĩ chúng ta mới phải làm, bởi vì cây xanh không phải một lúc mà lớn lên được".

Đồng tình với vai trò quan trọng của vườn ươm, chuyên gia lâm nghiệp Lê Huy Cường cho rằng, chỉ khi chuẩn bị được nguồn cây và điều kiện phát triển lâu dài thì mới tạo dựng được những tuyến phố xanh có giá trị bền vững.

"Thứ nhất là cây bóng mát cho đường phố Hà Nội. Thứ hai là cây đó phải tạo được cảnh quan và môi trường tốt cho đường phố. Muốn có một cây trồng trên đường phố Hà Nội thì tối thiểu phải 10 - 15 năm trồng trong vườn ươm mới đủ tiêu chuẩn. Một vườn ươm tiêu chuẩn để sản xuất ra cây trồng thì hiện nay mình chưa có, toàn đi gom góp ở các vườn ươm tư nhân hoặc ở đâu về trồng thôi".

Bên cạnh việc lựa chọn loài cây phù hợp, bà Đỗ Thị Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Gaia, cũng nhấn mạnh kỹ thuật trồng, chăm sóc và bảo dưỡng. Hà Nội cần ứng dụng công nghệ để theo dõi sức khỏe từng cây, hạn chế cắt tỉa quá mức và tính toán vị trí trồng để tránh xung đột với hệ thống hạ tầng ngầm. Kinh phí thực hiện không chỉ dừng ở khâu trồng mới, mà cần bao gồm cả chi phí chăm sóc trong nhiều năm, đồng thời huy động nguồn lực xã hội hóa từ doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng.

Để đề án đạt hiệu quả, bà Huyền cho rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và người dân, trong đó cộng đồng cùng tham gia chăm sóc, bảo vệ, giám sát cây xanh: "Việc kết nối giữa cây xanh đường phố với mặt nước, vườn hoa phải được thực hiện khéo léo và phù hợp. Điều quan trọng nhất là tạo ra mảng xanh liên tục trong thành phố, giúp hạ nhiệt vào những ngày nắng nóng và giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Thứ hai, chúng ta cần kết nối về mặt chức năng của cây xanh, chẳng hạn như điều hòa khí hậu hay thủy văn. Quy hoạch này cần đặt con người làm trung tâm. Chúng ta phải tạo ra các tuyến đường đi bộ, các làn đường kết nối thuận lợi từ nhà dân đến công viên, tạo ra giá trị về mỹ quan, du lịch và trải nghiệm".

Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Đỗ Thị Thanh Huyền cho rằng, Hà Nội có thể tham khảo cách Singapore quy hoạch các hành lang xanh kết nối, kết hợp nhiều tầng thực vật. Nhật Bản phát triển những tuyến đường hoa, đường cây ngân hạnh đổi sắc theo mùa, gắn cảnh quan với du lịch.

Hay Mỹ xây dựng những công viên rộng lớn, đa dạng sinh học, người dân có thể ngắm các loài động vật. Nếu có thêm nhiều tuyến phố hoa, công viên và không gian kết nối con người với thiên nhiên, thì cây xanh sẽ trở thành một phần của đời sống và sức hấp dẫn của Thủ đô.