Phát triển sinh kế từ cây sâm Ngọc Linh

Được xem là “quốc bảo” của Việt Nam, sâm Ngọc Linh có giá trị lớn nhưng hành trình từ vườn sâm trên núi đến thị trường vẫn còn những nút thắt. Nhiều cơ chế, chính sách đang mở đường, nhưng làm sao giữ giống quý, bảo vệ rừng, tạo đầu ra ổn định để người trồng sống được bằng cây sâm và đưa dược liệu quý vươn tầm quốc tế vẫn là bài toán lớn.Các dự án, tiểu dự án về dược liệu cùng nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ góp phần tạo chỗ dựa lâu dài để người dân vùng cao bảo tồn nguồn gen quý, phát triển sinh kế và gắn bó với rừng.

Mùa thu hạt, vườn sâm ở thôn 2, xã Trà Linh, thành phố Đà Nẵng (huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam cũ) rộn ràng tiếng nói, tiếng cười của hơn chục nhân công cùng làm đất. Ông Nguyễn Đức Đông, một hộ trồng sâm kể: Cây sâm phải mất ba, bốn năm mới ra hoa. Đến tháng tám, tháng chín, người trồng mới thu được hạt để ươm. Hạt được ủ, đến tháng mười, tháng mười một thì ươm thành cây sâm một tuổi rồi đem trồng.

Từ hạt giống đến cây sâm trưởng thành là cả quá trình lao động kỳ công, tỉ mỉ. Nắng gắt có thể làm cháy lá, mưa dông và sương muối gây dập cây. Vì vậy, mỗi luống sâm đều cần mái che. Giữa vùng lõi rừng nguyên sinh, người dân Trà Linh đang chuyển sang sử dụng tre, nứa thay cho một số vật liệu khó phân hủy, góp phần hạn chế tác động đến môi trường rừng.

Về hiệu quả của loại vật liệu này, ông Nguyễn Đức Đông cho biết:“Sự hiệu quả và ưu điểm là sau này, vật liệu sẽ mục và tự phân hủy. Còn các vật liệu như nhựa, khe nhựa và thùng xốp sẽ ảnh hưởng đến môi trường rừng vì không thể tự phân hủy”.

Bảo tồn sâm Ngọc Linh góp phần giữ gìn nguồn gen quý dưới tán rừng, giúp người trồng sâm có sinh kế ổn định từ chính loài cây này.Thông tư số 02, ngày 04/6/2026, của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hướng dẫn thực hiện một số nội dung thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi chú trọng hỗ trợ khởi nghiệp, liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và phát huy vai trò người có uy tín trong cộng đồng.

Kết hợp với các chính sách hỗ trợ giống và đầu tư của thành phố Đà Nẵng là những nguồn lực góp phần giúp đồng bào phát triển kinh tế gắn với bảo vệ rừng. Nhiều năm gắn bó với công tác bảo tồn, phát triển sâm Ngọc Linh ở xã Trà Linh, ông Bùi Như Chương nhận thấy các chính sách về cho thuê môi trường rừng, quy định đối với lâm sản và hỗ trợ đầu tư đã tạo thêm điều kiện để người dân phát triển vùng sâm.

Tuy nhiên, để sản phẩm vươn xa hơn, bên cạnh nỗ lực của người trồng và doanh nghiệp, vẫn cần hoàn thiện những điều kiện liên quan đến mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý. Trong khi chờ tháo gỡ các vướng mắc, thành phố Đà Nẵng có chủ trương mỗi phường trung tâm kết nghĩa một xã vùng cao, mở rộng đầu ra cho sản vật miền núi. Hàng tháng, phiên chợ sâm Ngọc Linh được tổ chức cả ở xã Trà Linh và tại phường An Hải, ngay chân cầu Rồng, đưa sâm quý từ đại ngàn đến gần hơn với người dân đô thị.

Theo ông Bùi Như Chương, sự kết nối này mang lại lợi ích thiết thực cho cả người trồng sâm ở vùng cao và người tiêu dùng ở đô thị:“Xã Trà Linh kết nghĩa với phường An Hải, tôi thấy đây là một điều kiện rất tốt cho những người trồng sâm. Người đồng bào và người ở tại trung tâm thành phố cũng có điều kiện để chiêm ngưỡng, thụ hưởng cây sâm Ngọc Linh. Người trồng sâm thì cũng có đầu ra ổn định để phát triển cây sâm Ngọc Linh, là cây dược liệu phục vụ sức khỏe con người”.

Từ những vườn sâm trên núi, doanh nghiệp đang tìm cách đưa sản phẩm đi xa hơn. Muốn bước ra thị trường quốc tế, sâm Ngọc Linh cần có mã số vùng trồng. Với doanh nghiệp, đây không chỉ là thủ tục xuất khẩu, mà còn là điều kiện để giá trị của loài sâm được mệnh danh là "quốc bảo" đến với nhiều người hơn. Cùng với việc hoàn thiện các điều kiện pháp lý, liên kết với người dân tạo nên mối gắn bó giữa vùng nguyên liệu và đầu ra để người trồng có nơi tiêu thụ, doanh nghiệp có nguồn sâm phục vụ thị trường.

Ông Nguyễn Đức Ánh, Giám đốc Công ty Cổ phần Sâm Việt Linh mong muốn các cơ quan chức năng sớm tháo gỡ vướng mắc này:“Hiệncòn vướng mã số vùng trồng để xuất khẩu ra nước ngoài. Trong thời gian tới, tôi cũng mong rằng các bộ, ban, ngành thực hiện thủ tục để cây sâm Ngọc Linh, cũng là quốc bảo ở Việt Nam, ra thị trường quốc tế”.

Giữ được giống sâm quý mới là bước đầu. Để người dân gắn bó lâu dài với vùng sâm Ngọc Linh, cần thêm sinh kế, nguồn lực và sự liên kết trong sản xuất.

Thông tư số 02, ngày 4/6/2026, của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hướng dẫn thực hiện Hợp phần thứ hai của Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2030, trong đó có nội dung hỗ trợ khởi sự kinh doanh, khởi nghiệp và phát huy vai trò người có uy tín. Cùng với các dự án, tiểu dự án về dược liệu, đây là những kênh để đưa nguồn lực đến vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tại xã Trà Linh, chính quyền xã vận động người dân bảo tồn giống sâm Ngọc Linh gốc, không đưa giống lai hoặc giống sâm khác vào vùng trồng. Xã cũng thống nhất chủ trương thành lập Hội Doanh nghiệp sâm Ngọc Linh riêng để kết nối các hộ kinh doanh, hợp tác xã và doanh nghiệp, tạo điều kiện hỗ trợ nhau phát triển kinh tế.

Ông Trịnh Minh Hải, Chủ tịch UBND xã Trà Linh, thành phố Đà Nẵng cho biết:“Hiện nay, việc phát triển cây sâm và dược liệu trên địa bàn xã là rất lớn. Xã Trà Linh mong muốn tạo một sân chơi cho doanh nghiệp; đây là cơ hội để kết nối các tư thương với nhau, kể cả các nhóm hộ hoặc hợp tác xã, nhằm cộng đồng cùng hỗ trợ nhau trong việc phát triển kinh tế, góp phần xây dựng xã Trà Linh”.

Từ giữ giống tại vườn sâm Ngọc Linh đến kết nối sản xuất, chính quyền cơ sở đang đưa chủ trương, chính sách đến gần hơn với người dân.Sâm Ngọc Linh là dược liệu quý gắn với hệ sinh thái rừng và sinh kế của đồng bào miền núi.

Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực của các vùng dược liệu

Tri thức dân gian về khai thác, trồng, sử dụng và chế biến Sâm Ngọc Linh đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khẳng định giá trị đặc sắc của cây sâm trong đời sống và văn hóa cộng đồng.

Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, xác định sâm Ngọc Linh là cây chủ lực của các vùng dược liệu, gắn với bảo tồn nguồn gen, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị. Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng cho rằng, đây là nền tảng quan trọng để thành phố từng bước hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia.

“Rất may mắn, vừa qua có Kết luận 68 của Tổng Bí thư khi làm việc với Bộ Y tế. Đây là một bước nhận định rất quan trọng, giống như một trang sử mới cho ngành dược liệu Việt Nam. Đà Nẵng rất may mắn khi có Quyết định 463 về trung tâm công nghiệp dược liệu quốc gia. Hiện nay, Bộ Y tế đang hỗ trợ thành phố rất nhiều, và chúng tôi cũng đang chỉ đạo Sở Y tế khẩn trương xây dựng kế hoạch, đề án, chương trình cụ thể, đáp ứng đúng thực tế, nền tảng của Việt Nam theo chỉ đạo của Trung ương” - ông Hồ Quang Bửu kỳ vọng.

Các dự án, tiểu dự án về dược liệu cùng nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ góp phần tạo chỗ dựa lâu dài để người dân vùng cao bảo tồn nguồn gen quý, phát triển sinh kế và gắn bó với rừng. Từ những hạt sâm được nâng niu, ươm trồng giữa đại ngàn hôm nay, một chuỗi giá trị dược liệu bền vững có thể dần hình thành, khi lợi ích của người dân song hành với việc gìn giữ rừng.