Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu đang diễn ra ngày càng quyết liệt, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn đơn thuần là một lĩnh vực nghiên cứu, mà đã trở thành thước đo năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.Để đón đầu xu thế, Trung Quốc đã thực hiện một cuộc cải tổ quy mô lớn đối với hệ thống giáo dục đại học: hơn 12.000 chương trình đào tạo được cắt giảm hoặc tạm dừng, trong khi hơn 10.000 chương trình mới được mở ra, ưu tiên các lĩnh vực công nghệ.

Động thái này không chỉ phản ánh quyết tâm xây dựng nguồn nhân lực cho nền kinh tế số, mà còn cho thấy cách Bắc Kinh đang cải cách giáo dục nhằm phục vụ chiến lược phát triển quốc gia và cuộc đua giành vị thế dẫn đầu về công nghệ.

VìsaoTrung Quốc phải cải tổ giáo dục?

Việc Trung Quốc cắt giảm hoặc tạm dừng các chuyên ngành bậc đại học không còn phù hợp với nhu cầu thực tế không phải là việc của năm này. Con số 12.200 chương trình đào tạo cử nhân bị hủy bỏ hoặc tạm ngừng tuyển sinh, trong khi 10.200 chương trình mới được đưa vào giảng dạy và tổng cộng hơn 30% chương trình đào tạo đại học của nước này đã trải qua điều chỉnh, được Bộ Giáo dục Trung Quốc đưa ra mới đây, là số liệu của giai đoạn 2021-2025.

Câu chuyện chỉ thực sự nóng lên khi bước sang năm 2026 - năm đầu tiên của Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030), sự điều chỉnh này trên toàn quốc lần đầu tiên vượt 10%, đạt quy mô và cường độ chưa từng có.Đây được xem là cuộc tái cơ cấu lớn nhất của hệ thống giáo dục đại học Trung Quốc kể từ khi nước này mở rộng quy mô tuyển sinh đại học vào cuối những năm 1990.

Theo giải thích của quan chức Bộ Giáo dục Trung Quốc, động thái chưa từng có này nhằm “phục vụ nhu cầu chiến lược quốc gia và tăng cường đóng góp của giáo dục đại học vào việc xây dựng cường quốc”, đáp ứng nhu cầu chiến lược cấp bách của đất nước.

Trên thực tế, từ năm 2024, nước này đã triển khai “cơ chế cập nhật hàng năm” đối với danh mục ngành học bậc đại học. Cơ chế này được đưa ra trong “Phương án cải cách nhằm điều chỉnh và tối ưu hóa các ngành học và chuyên ngành trong giáo dục đại học” ban hành năm 2023.

Tiếp đó, năm 2025, để phục vụ yêu cầu phát triển chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu cấp thiết của quốc gia, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã thiết lập một cơ chế phi thường quy về thành lập các ngành học mang tính cấp thiết chiến lược, tạo ra một “luồng xanh” hưởng ứng tức thời trước lời hiệu triệu của quốc gia trong việc đào tạo nhân tài cho các lĩnh vực chiến lược.

Cùng năm, 6 trường đại học đã bổ sung ngành Công nghệ và Kỹ thuật bay tầm thấp. Tiếp đó, năm 2026, 9 trường đại học đã bổ sung ngành Trí tuệ hiện thân. Đây chính là những ví dụ về việc phá vỡ các quy trình thông thường để tăng cường một cách có hệ thống việc đào tạo nhân tài cần thiết cho các chiến lược quốc gia quan trọng.

Bên cạnh phục vụ chiến lược quốc gia, việc đáp ứng nhu cầu phát triển của từng vùng, từng địa phương, nhu cầu tuyển dụng của xã hội và doanh nghiệp, từ lâu đã là những mục tiêu hướng đến của những cải tổ về giáo dục mà Trung Quốc tiến hành.

Theo quan điểm của nước này, đào tạo cử nhân là giai đoạn nền tảng của giáo dục đại học và nền móng của đào tạo nhân tài, việc điều chỉnh chuyên ngành học cử nhân có mối liên hệ mật thiết với các chiến lược quốc gia và nhu cầu tương lai, đòi hỏi phải quy hoạch và triển khai có tầm nhìn xa và mang tính hệ thống.

Giờ đây, các trường đại học ở Trung Quốc đang dần chuyển đổi mô hình đào tạo từ “có gì dạy đó” sang “cần gì đào tạo đó”, từ đáp ứng “nhu cầu thị trường” nâng tầm lên kết hợp với phục vụ “chiến lược quốc gia và nhu cầu cấp thiết trong tương lai”, hướng đến phá bỏ các rào cản về chuyên ngành và đào tạo nhân tài liên ngành. Hay nói cách khác, chiến lược quốc gia hướng tới đâu, việc sắp xếp bồi dưỡng nhân tài sẽ theo tới đó, nhằm đảm bảo các lĩnh vực “thắt nút cổ chai” sẽ được ưu tiên phát triển nhân tài từ gốc.

Nhà trường, giáo viên, sinh viên Trung Quốc làm gì để thích ứng?

Đây không phải là năm đầu tiên Trung Quốc thực hiện việc cắt giảm hoặc tạm dừng các chuyên ngành học bậc đại học, mà là một quá trình liên tục trong nhiều năm.

Mặc dù vậy, những cải tổ ngày càng mạnh mẽ và liên tục gần đây vẫn gây ra những xáo trộn và áp lực cho cả sinh viên, giáo viên và nhà trường. Không ít sinh viên đang theo học bỗng một ngày phát hiện chuyên ngành của mình từ năm sau bị “khai tử” hoặc sáp nhập với các chuyên ngành khác, áp lực việc làm sau khi ra trường ngay lập tức trở nên lớn hơn bao giờ hết.

Để thích ứng với những thay đổi nhanh chóng này, một số trường cho phép sinh viên chuyển chuyên ngành, học thêm chuyên ngành phụ hoặc song bằng theo một tỉ lệ nhất định và kèm theo các điều kiện. Họ cũng được hướng dẫn chủ động tham gia các dự án nghiên cứu khoa học, các cuộc thi học thuật hoặc các chương trình thực tập tại doanh nghiệp, để nâng cao và cập nhật kiến ​​thức trong các lĩnh vực mới nổi có mối liên hệ nhất định với ngành mình học. Họ cũng có thể tự phát triển kỹ năng liên ngành thông qua tự học hoặc các khóa học trực tuyến, nhằmđiều chỉnh kỹ năng chuyên môn phù hợp với nhu cầu thị trường.

Việc điều chỉnh chuyên ngành cũng đặt ra những yêu cầu cao hơn và mang đến nhiều thách thức hơn cho giáo viên và nhà trường. Với các chuyên ngành bị xóa bỏ, một phần giảng viên sẽ được điều chuyển để giảng dạy các môn học mới trong các chuyên ngành tương đồng. Một số chương trình học phải cải cách theo hướng dự án, số hóa và tích hợp, nhằm thay đổi phương pháp giảng dạy truyền thống, gắn kết các nội dung khóa học và tích hợp kiến ​​thức của các môn học khác nhau thông qua các dự án.

Việc quyết định thêm hay bỏ chuyên ngành nào cũng không còn là việc riêng của các sở giáo dục và trường đại học, mà có sự tham gia của nhiều bên liên quan hơn, như kinh tế hay khoa học công nghệ. Các bên phối hợp đánh giá việc thiết kế các chuyên ngành, dự báo nhu cầu nhân tài, phản hồi và cảnh báo sớm về việc làm của sinh viên tốt nghiệp, cũng như đánh giá việc sử dụng nhân tài. Ở thành phố Trùng Khánh, miền Tây Nam Trung Quốc, tỷ lệ chuyên gia ngành và doanh nghiệp trong 24 ủy ban chỉ đạo giảng dạy chuyên ngành cấp thành phố chiếm hơn 20%, nhằm đảm bảo tiếng nói của ngành thực sự được đưa vào quá trình ra quyết định thiết kế các chuyên ngành bậc đại học.

Bên cạnh đó, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) cũng được ứng dụng vào việc điều chỉnh các chuyên ngành, thậm chí đóng vai trò như “người dẫn đường”.

Tỉnh Hắc Long Giang, miền Đông Bắc nước này đã thiết lập một cơ chế khép kín “giám sát dữ liệu - phân tích thông minh - điều chỉnh linh hoạt”, tạo ra “hồ sơ số” của các chuyên ngành đại học trên toàn tỉnh dựa trên 6 khía cạnh, như chất lượng sinh viên, năng lực giảng viên và điều kiện giảng dạy. Tỉnh này cũng sử dụng dữ liệu lớn và AI để tiến hành phân tích thường xuyên nhu cầu nhân tài trong các ngành trọng điểm trên toàn tỉnh, tính toán “chỉ số cầu” và “chỉ số cung” cho từng chuyên ngành, đồng thời thiết lập 40 cụm chuyên ngành thế mạnh tích hợp công nghiệp với giáo dục, kết nối các trường đại học, doanh nghiệp, khu công nghiệp và viện nghiên cứu nhằm tích hợp tốt hơn các chuyên ngành đại học với các ngành công nghiệp địa phương.

Trung Quốc từng trải qua những giai đoạn mở ồ ạt các chuyên ngành “hot”thiếu tính toán hoặc duy trì những chuyên ngành kiến ​​thức lỗi thời, không mang nhiều giá trị về học thuật, xã hội và thị trường thực tế trong các trường đại học. Giờ đây, để trở thành cường quốc trong các ngành công nghiệp tương lai, nước này buộc phải đổi mới cách tiếp cận hướng đến thị trường lao động, nhu cầu xã hội và chiến lược quốc gia trong thiết lập các chuyên ngành đào tạo bậc đại học.

Nhữngthay đổi trong tư duy giáo dục của Trung Quốc

Trong đợttái cấu trúc hệ thống giáo dục lần này, những ngành bị ảnh hưởng nhiều nhất ở Trung Quốc thuộc nhóm nghệ thuật, khoa học xã hội và nhân văn, ngoại ngữ và quản trị. Các lĩnh vực này bị xem là dư thừa nhân lực hoặc không còn đáp ứng tốt nhu cầu của thị trường lao động, trong bối cảnh AI đang làm thay đổi cơ cấu việc làm.

Trong khi đó, các ngành học mới tập trung vào các ngành công nghiệp mới nổi, công nghệ và AI, gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp công nghệ cao của quốc gia. Thiết kế vi mạch và bán dẫn, kỹ thuật robot, tích hợp hệ thống AI, khoa học dữ liệu và điện toán thông minh đang trở thành những lĩnh vực được ưu tiên hàng đầu tại nhiều trường đại học. Trong số các chuyên ngành mới đưa vào danh mục tuyển sinh trong năm 2026 còn có thêm trí tuệ hiện thân, công nghệ não - máy tính hay robot nông nghiệp.

Mục tiêu của Bắc Kinh sau những bước cải tổ này không chỉ là đào tạo lực lượng lao động có khả năng sử dụng AI, mà còn xây dựng đội ngũ kỹ sư và nhà nghiên cứu có thể trực tiếp phát triển, hoàn thiện và thương mại hóa các công nghệ cốt lõi.

Bên cạnh đó, bài toán việc làm cũng là vấn đề đang ngày càng trở nên cấp bách.Việc mở rộng tuyển sinh đại học từng góp phần nâng cao trình độ dân trí và cung cấp nguồn nhân lực cho giai đoạn tăng trưởng nhanh của nền kinh tế. Tuy nhiên, khi tốc độ tăng trưởng chậm lại và nhu cầu lao động thay đổi, cách làm này bộc lộ nhiều hạn chế.

Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên từ 16-24 tuổi tại Trung Quốc những năm gần đây dao động từ 15%-19%. Trong khi đó, năm 2026 dự kiến có hơn 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học gia nhập thị trường lao động. Tình trạng “thừa cử nhân, thiếu việc làm” đã trở thành một trong những vấn đề xã hội được quan tâm tại Trung Quốc.

Bắc Kinh đang thực hiện một phép thử lớn đối với mô hình quy hoạch giáo dục theo định hướng quốc gia. Cách làm này đang cho thấy một thực tế rằng sự phát triển của AI không chỉ làm thay đổi cách thức vận hành của doanh nghiệp, mà còn buộc hệ thống giáo dục phải xem xét lại những ngành nghề nào thực sự cần thiết cho tương lai. Đây cũng là tín hiệu cho thấy những thay đổi sâu sắc hơn của giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI.