Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 04-NQ/TW về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.

Trung ương yêu cầu kịp thời sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự và pháp luật có liên quan để thể chế hóa các chủ trương, quan điểm mới của Đảng về chính sách miễn, giảm, loại trừ trách nhiệm hình sự, xử lý vi phạm, tham nhũng, lãng phí tiêu cực.

Một trong những nội dung được dư luận quan tâm là việc giảm trách nhiệm hình sự, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền, giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ.

Gần đây nhất vào ngày 7/4/2026, tại phiên tòa xét xử cựu Thứ trưởng Hoàng Văn Thắng và 22 bị cáo trong vụ án xảy ra ở Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (cũ) và Công ty Hoàng Dân, Hội đồng xét xử TAND TP Hà Nộiđã tuyên trả tự do ngay tại tòavới một bị cáo không có động cơ vụ lợi. Đó là trường hợp của bị cáo Tạ Văn Thuyết (Giám đốc Ban 1, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũ).

Tại phiên tòa, HĐXX xác định bị cáo Thuyết đã hai lần từ chối quà hối lộ của Giám đốc Công ty Hoàng Dân. Chỉ đến khi cấp trên của ông Thuyết là bị cáo Nguyễn Hải Thanh (cựu Phó Cục trưởng Cục Quản lý xây dựng công trình, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũ) đưa ra chỉ đạo quyết liệt, Thuyết mới phải cung cấp file dự toán cho phía Công ty Hoàng Dân.

Xác định bị cáo Thuyết phạm tội không vì vụ lợi mà do sức ép của cấp trên, HĐXX đã tuyên mức án 36 tháng tù treo với bị cáo này và trả tự do ngay tại tòa. Đây cũng có thể xem là một trường hợp “án lệ” được áp dụng mức hình phạt nhẹ vì bị cáo không có động cơ vụ lợi.

Trao đổi với phóng viênVOV.VN về vấn đề này, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) nhận định: Theo khoản 7 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 thì vụ lợi là việc người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất không chính đáng.

“Khi luật cho phép giảm nhẹ với người không vụ lợi, áp lực sẽ dồn lên cơ quan tiến hành tố tụng để chứng minh có hay không có vụ lợi. Mà chứng minh động cơ là việc khó nhất trong hình sự. Động cơ nằm trong đầu con người, không có máy móc nào ghi lại được”, luật sư Hoàng Hà phân tích.

Vị luật sư nhận định, trong trường hợp không chứng minh được thì HĐXX sẽ phải áp dụng nguyên tắc có lợi cho bị cáo. Tức là mặc định không vụ lợi. Hệ quả là một cánh cửa rất rộng cho những vụ án mà thiệt hại có thật, hậu quả có thật nhưng người gây ra được hưởng án nhẹvì không chứng minh được vụ lợi.

Nghị quyết 04-NQ/TW đã gợi mở việc giảm trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi. “Nghị quyết 04 không nói về doanh nghiệp tư nhân mà nói về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Đối tượng chính là cán bộ, công chức, người có chức vụ quyền hạn”, vị luật sư nhận định.

Cũng theo ông Hoàng Hà, nhân văn với người phạm tội là điều tốt. Nhưng khi luật hóa định hướng này vào Bộ luật Hình sự sửa đổi sắp tới, cần có hướng dẫn rõ thế nào là “không vụ lợi”.

“Chúng ta cần có tiêu chí cụ thể để định nghĩa rõ vụ lợi vật chất và phi vật chất bao gồm những gì; nghĩa vụ để chứng minh yếu tố “không vụ lợi” thuộc về ai. Bên cạnh đó, cần cơ chế hậu kiểm để rà soát những bản án áp dụng tình tiết không vụ lợi xem có bị lạm dụng hay không”, luật sư Hà nhấn mạnh.