Điện năng không phải là loại hàng hóa có chi phí như nhau ở mọi thời điểm. Với 1 kWh điện sử dụnglúc nửa đêm, khi phụ tải thấp khác rất xa 1 kWh điện dùng vào buổi tối nắng nóng, khi hàng triệu hộ gia đình cùng bật điều hòa, nấu ăn, tắm giặt, chiếu sáng...

Ở giờ cao điểm, hệ thống điện có thể phải huy động nguồn điện đắt hơn, thậm chí phải vận hành trong trạng thái căng thẳng hơn. Vì vậy, câu chuyện điều chỉnh giá điện sinh hoạt theo khung giờ không chỉ là câu chuyện “tăng hay giảm tiền điện”, sâu xa hơn là thiết kế lại tín hiệu thị trường để người dân dùng điện thông minh hơn, ngành điện vận hành hiệu quả hơn.

Theo Bộ Công Thương, biểu giá điện theo thời gian sử dụng trong ngày (thường gọi là TOU), được đề xuất nghiên cứu áp dụng đối với khách hàng sinh hoạt đủ điều kiện, không triển khai đại trà ngay cho toàn bộ hộ sử dụng điện. Đây là điểm cần nhấn mạnh để tránh hiểu nhầm rằng, mọi hộ gia đình sẽ lập tức chuyển sang cơ chế 3 giá. Bởi hiện nay, khoảng 30 triệu hộ dân vẫn đang áp dụng biểu giá điện sinh hoạt bậc thang; việc chuyển sang công tơ đo đếm theo giờ cần hạ tầng công nghệ, dữ liệu và lộ trình phù hợp.

Giá điện phải phản ánh đúng áp lực hệ thống

Ngày 22/4/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 963/QĐ-BCT về khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia. Theo đó, giờ cao điểm được xác định từ 17h30 - 22h30, từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm từ 0h00 - 6h00 tất cả các ngày; còn lại là giờ bình thường. Sự điều chỉnh này phản ánh một thực tế mới: Biểu đồ phụ tải điện đã thay đổi mạnh so với hơn 1 thập kỷ trước.

Trước đây, cao điểm thường gắn nhiều với sản xuất ban ngày. Nay, cùng với đô thị hóa, điều hòa nhiệt độ, thiết bị điện gia dụng và nhịp sống hiện đại, phụ tải điện sinh hoạt buổi tối tăng rất nhanh. Trong khi đó, sự phát triển của điện mặt trời khiến nguồn phát dồi dào hơn vào ban ngày nhưng giảm mạnh khi chiều tối - đúng lúc nhu cầu sinh hoạt tăng lên. Nếu biểu giá không phản ánh sự lệch pha đó, hệ thống điện sẽ chịu áp lực kép: Thừa tương đối vào một số thời điểm, thiếu căng vào thời điểm khác.

Số liệu vận hành cho thấy, áp lực này không còn là dự báo xa. EVN cho biết năm 2025, điện thương phẩm đạt trên 287,5 tỷ kWh; trong 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt 155,79 tỷ kWh, ngày cao nhất đạt 1,04 tỷ kWh và công suất lớn nhất đạt 51.672 MW. Riêng tại Hà Nội, cuối tháng 5/2026, phụ tải liên tục lập đỉnh, có ngày sản lượng tiêu thụ đạt 131,76 triệu kWh và công suất đỉnh lên 6.290 MW, tăng gần 5% so với đỉnh năm 2025.

Những con số này cho thấy, quản lý nhu cầu điện không còn là khẩu hiệu. Nếu chỉ tập trung xây thêm nguồn nhưng không điều chỉnh hành vi tiêu dùng, hệ thống điện sẽ luôn phải đầu tư lớn để đáp ứng vài giờ cao điểm trong ngày. Đó là cách vận hành tốn kém cho ngành điện, cho nền kinh tế và cuối cùng cũng quay trở lại chi phí của người tiêu dùng.

Ngành điện muốn giảm đỉnh, giảm chi phí, tăng độ an toàn

Với ngành điện, giá điện theo giờ có tác dụng lớn nhất là “làm phẳng” biểu đồ phụ tải. Khi người tiêu dùng có động cơ chuyển 1 phần nhu cầu sang giờ bình thường hoặc thấp điểm, công suất cực đại của hệ thống có thể giảm. Chỉ cần giảm được 1 phần phụ tải vào giờ cao điểm, ngành điện có thể giảm áp lực huy động các nguồn điện chi phí cao, giảm quá tải lưới điện cục bộ và tăng độ tin cậy cung ứng.

Bộ Công Thương cũng đặt mục tiêu năm 2026 tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc; riêng các tháng cao điểm nắng nóng từ tháng 4 đến tháng 7, mục tiêu tiết kiệm điện tối thiểu 10%. Đồng thời, Bộ này đặt mục tiêu tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải vào các khung giờ cao điểm khi có nguy cơ mất cân đối cung - cầu.

Nhìn từ góc độ này, giá điện theo giờ không đơn thuần là công cụ thu tiền, mà là công cụ điều độ mềm. Thay vì chỉ kêu gọi tiết kiệm bằng khẩu hiệu, giá điện trở thành tín hiệu kinh tế: Dùng nhiều vào giờ cao điểm thì trả chi phí cao hơn; dùng linh hoạt vào giờ thấp điểm thì được hưởng lợi. Chính sách đúng không phải là bắt người dân hy sinh tiện nghi, mà là khuyến khích họ sắp xếp lại những nhu cầu có thể dịch chuyển.

Người tiêu dùng có cơ hội tiết kiệm nhưngđối mặt rủi ro tăng chi phí

Đối với các hộ gia đình sử dụng điện tính theo giờ, tác động sẽ không giống nhau. Những hộ có điều kiện điều chỉnh thời gian sử dụng điện, như giặt sấy, sạc xe điện, đun nước, bơm nước, sử dụng thiết bị hẹn giờ, có thể giảm hóa đơn nếu chuyển 1 phần tiêu thụ sang giờ thấp điểm. Ngược lại, những hộ phải dùng nhiều điện vào buổi tối, nhất là gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi, công nhân đi làm cả ngày, người thuê trọ, hộ thu nhập thấp, có thể chịu áp lực chi phí nếu thiết kế giá không hợp lý.

Đây là điểm rất nhạy cảm của chính sách. Với sản xuất, dịch chuyển ca kíp có thể tính toán theo lợi ích kinh tế. Nhưng với sinh hoạt, nhiều nhu cầu là thiết yếu và khó dịch chuyển: Bữa cơm tối, tắm giặt, học bài, chăm sóc người già, trẻ nhỏ. Do đó, không thể máy móc áp cơ chế giá của khu vực sản xuất sang hộ gia đình.

Do đó nguyên tắc quan trọng là: Nếu đã áp dụng giá điện sinh hoạt theo thời gian sử dụng, cần tránh tạo “tác động kép” bằng cách vừa tính theo giờ, vừa cộng thêm lũy tiến quá nặng. Cơ chế giá điện bậc thang hiện nay có ý nghĩa an sinh, khuyến khích dùng điện tiết kiệm và hỗ trợ mức tiêu dùng thiết yếu. Nhưng khi chuyển sang giá TOU, chính sách phải xác định rõ quan hệ giữa hai cơ chế này để người dân không bị rơi vào tình trạng “cao điểm cũng cao, dùng nhiều cũng cao”, khiến mục tiêu tiết kiệm bị hiểu thành mục tiêu tăng thu.

Chính sách chỉ thành công nếu minh bạch và có lộ trình

Đề xuất của Bộ Công Thương là cần thiết, nhưng cách làm phải thận trọng. Trước hết, cần thí điểm với nhóm hộ đủ điều kiện, có công tơ điện tử đo xa, có khả năng theo dõi điện năng theo khung giờ qua ứng dụng. Không nên triển khai đồng loạt khi hạ tầng đo đếm, truyền dữ liệu và chăm sóc khách hàng chưa đồng bộ.

Thứ hai, biểu giá phải được công bố rõ ràng, dễ hiểu, có công cụ mô phỏng để người dân biết nếu dùng điện như hiện tại thì hóa đơn thay đổi ra sao; nếu chuyển một phần sang giờ thấp điểm thì tiết kiệm bao nhiêu. Người dân chỉ thay đổi hành vi khi họ nhìn thấy lợi ích cụ thể.

Thứ ba, cần có cơ chế bảo vệ nhóm yếu thế. Với người thuê trọ, công nhân, sinh viên, hộ nghèo, hộ có người bệnh phải dùng thiết bị điện thường xuyên, chính sách phải tính đến mức tiêu dùng thiết yếu. Không thể để cải cách giá điện, dù đúng về nguyên lý thị trường, tạo thêm gánh nặng cho những người ít khả năng điều chỉnh nhất.

Người dùng điện không nhất thiết phải sống kham khổ hơn

Ngay cả khi chính sách chưa áp dụng đại trà, người tiêu dùng cũng nên thay đổi cách quản lý và sử dụng điện trong gia đình. Trước hết, cần theo dõi sản lượng điện hằng ngày qua ứng dụng chăm sóc khách hàng của ngành điện, tránh chỉ chờ đến cuối tháng mới biết hóa đơn.

Thứ hai, nên hạn chế dùng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn vào buổi tối, nhất là điều hòa, bình nóng lạnh, bếp điện, máy sấy, máy giặt. Thứ ba, nên tận dụng chức năng hẹn giờ cho máy giặt, bình nước nóng, sạc xe điện hoặc các thiết bị có thể vận hành sau 22h30 hoặc trong khung thấp điểm 0h00 - 6h00 nếu an toàn và phù hợp sinh hoạt.

Với thiết bị điều hòa, nên đặt nhiệt độ hợp lý khoảng 26 - 27 độ C, kết hợp quạt, vệ sinh định kỳ và đóng kín phòng. Với bình nóng lạnh, nên bật trước khi dùng, không bật kéo dài. Với thiết bị cũ tiêu hao điện lớn, nên cân nhắc thay thế bằng thiết bị có nhãn năng lượng hiệu suất cao khi có điều kiện. Tiết kiệm điện không nhất thiết là sống kham khổ hơn, mà là dùng đúng lúc, đúng cách và đúng nhu cầu.

Điều chỉnh giá điện sinh hoạt theo khung giờ là một bước đi theo hướng thị trường hơn, nhưng thị trường không có nghĩa là đẩy rủi ro về phía người dân. Một chính sách tốt phải đạt ba mục tiêu cùng lúc: Giúp ngành điện vận hành an toàn hơn, giúp nền kinh tế giảm chi phí đỉnh phụ tải và giúp người tiêu dùng có thêm quyền lựa chọn để tiết kiệm.

Khi giá điện trở thành tín hiệu minh bạch, công bằng và có thể dự báo, người dân sẽ không chỉ là người trả tiền điện, mà còn là chủ thể tham gia bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.