Nhiều lối đi, nhưng không dễ lựa chọn

Gần 20.000 học sinh Hà Nội sẽ không có suất vào lớp 10 công lập năm nay và buộc phải rẽ hướng. Trường tư, giáo dục thường xuyên (GDTX) hay học nghề... đều mở ra lối đi, nhưng không phải lựa chọn nào cũng dễ dàng.

Cửa công lập thu hẹp, áp lực không dừng ở kỳ thi mà chuyển sang bài toán chọn trường: chi phí, chất lượng và cơ hội việc làm. Với nhiều gia đình, đây là quyết định nhiều băn khoăn hơn bao giờ hết.

Đáng chú ý, dù hệ thống lựa chọn ngày càng đa dạng, mục tiêu lớn nhất của phần đông gia đình vẫn là tấm vé vào trường công. Chính tâm lý này khiến các phương án phân luồng khác trở nên “lép vế”, dù trên thực tế vẫn mở ra nhiều cơ hội.

Thực tế cho thấy, với nhiều gia đình, việc lựa chọn các hướng đi ngoài công lập chưa thực sự xuất phát từ chủ động, mà vẫn mang tính “phương án thay thế” khi không đạt được mục tiêu vào trường công. Đi kèm là tâm lý e ngại về chất lượng đào tạo nghề, sự đa dạng ngành học, cũng như định kiến xã hội khi học nghề vẫn bị coi là lựa chọn “kém hơn”.

Nhật Minh, học sinh lớp 9 (phường Thanh Trì), cho biết, emkhá lo lắng khi nghĩ đến khả năng không vào được trường công lập. “Gia đình em cũng cân nhắc nhiều giữa học trường tư, GDTX hay học nghề, vì chi phí mỗi hướng khác nhau. Em lo nếu học trường tư thì tốn kém, còn học nghề thì không biết sau này có dễ xin việc không”, Minhchia sẻ.

“Em cũng băn khoăn không biết lựa chọn nào phù hợp với mình, vừa đỡ áp lực tài chính cho gia đình, vừa có thể học tiếp hoặc sớm đi làm. Sau khi được thầy cô tư vấn kỹ hơn về từng hướng đi, em thấy yên tâm hơn và bắt đầu xác định rõ mục tiêu của mình”, Minh nói.

Không chỉ riêng Minh, nhiều học sinh khác cũng mang tâm lý lo lắng tương tự khi phải cân nhắc giữa các hướng đi ngoài công lập. Trong khi đó, Tuấn Anh– một học sinh kháccũng trải qua nhiều đắn đo khi lựa chọn học nghề kỹ thuật. “Ban đầu em khá lo vì nghĩ học nghề sẽ ít cơ hội hơn, lại không rõ chất lượng đào tạo ra sao và sau này có dễ xin việc không. Em cũng thấy nhiều người vẫn coi học nghề là lựa chọn kém hơn”, Nam nói.

Cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương (Hoàn Kiếm, Hà Nội), cho rằng: “Không phải ai cũng cần vào đại học. Quan trọng nhất là mỗi học sinh tìm được con đường phù hợp với năng lực của mình”.

Từ thực tế giảng dạy, cô Hồng cho biết, nhiều phụ huynh vẫn đặt kỳ vọng chưa sát với năng lực của con. “Có học sinh chỉ đạt 3–4–5 điểm nhưng vẫn muốn thi vào các trường top. Việc nâng từ 5 điểm lên 7 điểm trong thời gian ngắn là không đơn giản”, cô nói. Theo cô, khi được tư vấn minh bạch, phần lớn phụ huynh đều điều chỉnh kỳ vọng phù hợp hơn. Việc lựa chọn nguyện vọng cần cân nhắc cả năng lực, điều kiện kinh tế và khoảng cách đi lại – những yếu tố thường bị xem nhẹ.

Sau 7 năm triển khai Đề án giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh giai đoạn 2018–2025, Hà Nội mới chỉ đạt kết quả khiêm tốn: phần lớn học sinh sau THCS vẫn chọn học tiếp THPT, trong khi tỷ lệ rẽ hướng học nghề chỉ chiếm vài phần trăm mỗi năm.

PGS.TS Lê Minh Nguyệt (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội) cho biết, kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THCS tiếp tục học THPT tại Hà Nội luôn ở mức rất cao, có năm chỉ hơn 1% học sinh chọn học nghề. Điều này cho thấy hiệu quả phân luồng, hướng nghiệp vẫn còn thấp.

Đừng để học nghề là “lựa chọn bất đắc dĩ”: Gỡ nút thắt từ nhận thức đến chất lượng

Nếu kỳ thi lớp 10 là điểm khởi đầu của áp lực, thì những ngã rẽ sau đó mới là câu chuyện dài. Phân luồng giáo dục được xác định là hướng đi tất yếu nhằm giảm áp lực cho hệ thống phổ thông và cân đối nguồn nhân lực, nhưng quá trình triển khai vẫn gặp nhiều rào cản.

Một trong những nguyên nhân chính là định kiến xã hội, khi nhiều phụ huynh vẫn coi học nghề là lựa chọn “bất đắc dĩ”. Không ít gia đình băn khoăn về chất lượng đào tạo, sự đa dạng ngành nghề và đầu ra việc làm, trong khi thông tin về hệ thống giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa thực sự rõ ràng, minh bạch.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) để phân luồng hiệu quả cần bắt đầu từ sớm: “Hướng nghiệp phải được thực hiện ngay từ tiểu học, trung học cơ sở, giúp học sinh có nhận thức ban đầu về nghề nghiệp. Đây phải là một quá trình lâu dài, có trải nghiệm thực chất, chứ không thể làm theo phong trào”.

Bên cạnh đó, ông cho rằng việc thay đổi nhận thức xã hội là quá trình không thể “một sớm một chiều”, đòi hỏi sự kiên trì và đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và truyền thông.

Ông Vinh nhấn mạnh yếu tố cốt lõi vẫn là nằm ở chất lượng đào tạo nghề: “Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải nâng cao chất lượng, gắn với doanh nghiệp, tăng cường thực hành, thực tập và đặc biệt là đảm bảo cơ hội việc làm sau tốt nghiệp. Khi đầu ra rõ ràng, tự khắc phụ huynh và học sinh sẽ tin tưởng”.

Đồng quan điểm về việc phải nâng cao chất lượng và tính thực tiễn của đào tạo nghề, Tiến sĩ, Bác sĩ Phạm Văn Tân - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Hà Nộicho rằng, để giáo dục nghề nghiệp thu hút người học, cần gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động, đồng thời tăng quyền tự chủ cho các cơ sở đào tạo trong tuyển sinh và tổ chức chương trình.

Các chuyên gia cho rằng, vấn đề cốt lõi không phải là “đẩy” học sinh sang hướng nào, mà là xây dựng một hệ sinh thái giáo dục linh hoạt, nơi mỗi học sinh đều có thể phát triển theo năng lực riêng. Phân luồng vì vậy không nên bị nhìn nhận như việc “đóng lại” cánh cửa học tập, mà cần mở ra nhiều lối đi như học nghề, liên thông, vừa học vừa làm. Khi đó, mỗi lựa chọn sẽ không còn là phương án thay thế, mà trở thành một hướng đi có giá trị.

Câu chuyện phân luồng sau THCS không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà còn phản ánh cách xã hội nhìn nhận về giá trị của giáo dục và nghề nghiệp. Khi tâm lý “chuộng bằng cấp” vẫn còn phổ biến, khi công tác hướng nghiệp chưa thực sự hiệu quả, thì những ngã rẽ sau lớp 9 vẫn sẽ là bài toán khó.

Trong bối cảnh đó, điều cần thiết không chỉ là mở thêm chỗ học, mà là mở ra những con đường thực sự có giá trị để mỗi lựa chọn của học sinh không còn là “lựa chọn cuối cùng”, mà trở thành một hướng đi đúng đắn cho tương lai.