Các vụ kiện phòng vệ thương mại (PVTM) đối với sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam ngày càng tăng, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng cùng với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng trong nhiều năm qua.

Nhiều nội dung phòng vệ chưa từng có tiền lệ

Tính đến nay, hàng hoá xuất khẩu từ Việt Nam đã phải đối mặt với 293 vụ việc PVTM từ các thị trường xuất khẩu. Phạm vi và mức độ phức tạp của các vụ việc đang mở rộng nhanh chóng, khi nhiều quốc gia bắt đầu điều tra ở những nội dung mới chưa từng có tiền lệ, không chỉ dừng ở những ngành hàng chủ lực có kim ngạch lớn.

Ở chiều ngược lại, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đến nay cũng đã khởi xướng điều tra tổng cộng 62 vụ việc; đang áp dụng 37 biện pháp PVTM đối với hàng hóa nhập khẩu vào Việt Nam. Các mặt hàng thuộc đối tượng điều tra tương đối đa dạng, bao gồm các sản phẩm kim loại cơ bản, hóa chất và nhựa, vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng cơ bản.

Khẳng định hàng hóa Việt Nam ngày càng đối mặt với áp lực gia tăng từ các biện pháp PVTM của các nước nhập khẩu, bà Nguyễn Hằng Nga, Phó Trưởng phòng Phòng xử lý và phòng vệ thương mại nước ngoài (Cục Phòng vệ thương mại - Bộ Công Thương) cho biết, các vụ kiện PVTM ngày càng phức tạp hơn, khi cơ quan điều tra các nước liên tục thay đổi phương thức tiếp cận và đưa ra những nội dung chưa từng có tiền lệ. Đồng thời, 1 mặt hàng có thể chịu nhiều cuộc điều tra khác nhau, đơn cử như sản phẩm nhôm, thép của Việt Nam từng bị điều tra chống lẩn tránh thuế PVTM, sau đó lại tiếp tục bị áp các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh trong nhiều giai đoạn.

“Phạm vi điều tra PVTM không chỉ tập trung vào các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như thép, dệt may, da giày hay điện tử còn mở rộng ra những sản phẩm có giá trị thấp như vỏ viên nhộng, túi giấy, hộp nhựa, đinh thép hay sợi đúc. Điều này cho thấy, bất cứ mặt hàng nào cũng có thể bị điều tra và cơ quan điều tra liên tục đặt ra những yêu cầu rất khó, đòi hỏi DN phải cung cấp thông tin chi tiết, thậm chí cả những dữ liệu nhạy cảm mà DN không phải lúc nào cũng có sẵn”, bà Nga phân tích.

Những con số về điều tra PVTM đối với hàng hoá xuất khẩu đã thể hiện rõ môi trường thương mại quốc tế, khi DN Việt Nam đang tham gia ngày càng khắt khe, tiềm ẩn rủi ro cao và có thể tác động đến bất kỳ mặt hàng xuất khẩu nào, từ sản phẩm công nghiệp chủ lực đến các mặt hàng có giá trị nhỏ. Điều này đòi hỏi DN phải chủ động trang bị “lá chắn” phòng vệ thương mại nhằm giảm thiểu rủi ro và bảo vệ thị phần xuất khẩu.

Chủ động bảo vệ lợi ích chính đáng

Để ứng phó hiệu quả với các rủi ro ngày càng lớn từ PVTM, theo bà Nguyễn Hằng Nga, DN được khuyến nghị tập trung vào một số chiến lược cốt lõi nhằm giảm nguy cơ bị điều tra và hạn chế thiệt hại khi xảy ra vụ việc. Đặc biệt, DN cần đa dạng hóa thị trường và nguồn cung là yếu tố tiên quyết. Việc lệ thuộc vào một thị trường thường xuyên tiến hành điều tra phòng vệ thương mại sẽ khiến DN dễ bị tổn thương hơn khi kim ngạch tăng đột biến.

Bên cạnh đó, yêu cầu minh bạch hóa hệ thống sổ sách kế toán và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng là một trong những khuyến nghị cấp thiết đối với DN. Bởi đây là nền tảng quan trọng giúp DN ứng phó khi bị điều tra chống lẩn tránh thuế, chống gian lận xuất xứ... những xu hướng điều tra đang gia tăng mạnh mẽ trong những năm gần đây.

“Các DN được khuyến nghị cần chuẩn bị sẵn sàng hồ sơ, dữ liệu, quy trình kế toán minh bạch, ghi nhận đầy đủ chi phí sản xuất, kinh doanh và hệ thống nguyên liệu đầu vào. Điều này không chỉ giúp DN đáp ứng các yêu cầu khắt khe của cơ quan điều tra nước ngoài, còn nâng cao tính quản trị và sức cạnh tranh của chính DN”, bà Nga khuyến cáo.

Chủ động gia tăng năng lực ứng phó biện pháp được ông Bạch Thăng Long, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty May 10 đưa ra khi nhận thấy, với những ngành hàng có sự tăng trưởng đột biến trong thời gian ngắn, sẽ có nguy cơ bị áp dụng các biện pháp PVTM của các thị trường xuất khẩu. Hơn nữa, trong ngành may mặc, tỷ lệ nguyên phụ liệu nhập Trung Quốc từ 60%-70% cũng là rủi ro đáng lo ngại sẽ bị áp dụng các biện pháp PVTM. Do đó, để sản phẩm may mặc của Việt Nam giảm thiểu rủi ro khi bước ra thị trường xuất khẩu, các DN cần chủ động gia tăng năng lực ứng phó.

Nhấn mạnh việc DN cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng, minh bạch hóa tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa, áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế và tăng tỷ lệ tự chủ nguyên liệu đầu vào, ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại chỉ rõ, đây là những yếu tố quan trọng giúp chứng minh tính minh bạch trong quá trình điều tra, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Thực tiễn cho thấy, cơ quan nước ngoài thường yêu cầu cung cấp hồ sơ chi tiết và so sánh với dữ liệu kế toán; mọi sai lệch đều có thể khiến thông tin bị bác bỏ. Khi quy trình quản lý được chuẩn hóa ngay từ đầu và gắn chặt với hệ thống kế toán, độ tin cậy và khả năng bảo vệ DN trước các tranh chấp thương mại sẽ được tăng cường đáng kể. Việc hợp tác nghiêm túc, minh bạch không chỉ giúp DN bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, còn góp phần củng cố uy tín, tạo dựng niềm tin với cơ quan điều tra và bảo vệ lợi ích chung của toàn ngành hàng xuất khẩu Việt Nam”, ông Trung nêu phương hướng.