Xu hướng ứng dụng công nghệ mới trong dự báo bão

Từ ngày 10–13/3/2026, Hội nghị lần thứ 58 của Ủy ban Bão khu vực châu Á – Thái Bình Dương (ESCAP/WMO Typhoon Committee) được tổ chức tại thành phố Jeju, Hàn Quốc. Đây là diễn đàn hợp tác thường niên quan trọng giữa các quốc gia trong khu vực nhằm tăng cường phối hợp trong công tác theo dõi, dự báo và giảm nhẹ rủi ro do bão nhiệt đới, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm và các tiến bộ khoa học – công nghệ trong lĩnh vực khí tượng thủy văn và phòng chống thiên tai.

Đoàn Việt Nam tham dự hội nghị gồm: Ông Nguyễn Thượng Hiền – Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn, Đại diện thường trực của Việt Nam tại Tổ chức Khí tượng Thế giới; ông Mai Văn Khiêm – Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia; ông Hoàng Phúc Lâm – Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội nghị là việc ứng dụng các công nghệ mới trong dự báo bão nhiệt đới, đặc biệt là sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các phương pháp kết hợp giữa AI với mô hình dự báo số trị truyền thống.

Nhiều cơ quan khí tượng trong khu vực đã giới thiệu các hệ thống dự báo sử dụng mạng học sâu (deep learning), học máy (machine learning) và các kỹ thuật phân tích dữ liệu lớn để khai thác hiệu quả hơn nguồn dữ liệu quan trắc từ vệ tinh, radar cũng như các sản phẩm mô phỏng từ mô hình thời tiết. Nhờ các công nghệ này, nhiều trung tâm dự báo đã phát triển thêm các sản phẩm dự báo mới như dự báo quỹ đạo và cường độ bão, dự báo xác suất các kịch bản phát triển của bão, dự báo mưa lớn liên quan đến hoàn lưu bão, cũng như các sản phẩm hỗ trợ cảnh báo sớm thiên tai.

Các kết quả bước đầu cho thấy việc ứng dụng AI có thể rút ngắn đáng kể thời gian tính toán và xử lý dữ liệu, đồng thời trong nhiều trường hợp giúp cải thiện chất lượng dự báo so với các phương pháp mô hình số trị truyền thống, đặc biệt trong việc nhận dạng các cấu trúc và mẫu hình bão phức tạp trong khối lượng dữ liệu lớn.

Vai trò quan trọng của dự báo viên

Bên cạnh những kết quả tích cực, các báo cáo tại hội nghị cũng chỉ ra rằng AI và các công nghệ mới vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt trong các trường hợp bão mạnh, bão đổi hướng và tốc độ di chuyển, bão có quá trình tăng cường nhanh cường độ hoặc các đợt mưa bão cực đoan. Sai số dự báo trong những tình huống này vẫn còn đáng kể và nhiều hệ thống AI chưa thể mô tả đầy đủ các quá trình vật lý phức tạp trong khí quyển.

Theo đánh giá mùa bão năm 2025, các mô hình dự báo bằng AI (AIWP) có sai số dự báo vị trí bão trong 24-48 giờ khoảng 60-110km và tăng nhanh theo thời hạn dự báo, với sai số từ 350-550km khi dự báo trước 5 ngày.

Trong khuôn khổ hội nghị, các đại biểu đã thảo luận về tình hình bão nhiệt đới trong khu vực, đánh giá hiệu quả các hoạt động hợp tác trong năm qua và xây dựng định hướng hoạt động cho giai đoạn tiếp theo. Các phiên thảo luận tập trung vào những chủ đề quan trọng như nâng cao năng lực dự báo bão, chia sẻ dữ liệu quan trắc, ứng dụng công nghệ mới trong dự báo và tăng cường hiệu quả cảnh báo sớm thiên tai.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng các công nghệ mới không thể thay thế hoàn toàn vai trò của dự báo viên mà chủ yếu đóng vai trò là công cụ hỗ trợ trong quá trình phân tích và ra quyết định. Việc ban hành bản tin dự báo cuối cùng đòi hỏi dự báo viên phải tổng hợp và đánh giá nhiều nguồn thông tin khác nhau, bao gồm mô hình số trị, sản phẩm AI, dữ liệu quan trắc cũng như các thông tin phân tích chuyên môn.

Kinh nghiệm thực tiễn, hiểu biết về đặc điểm khí hậu, địa hình và các yếu tố địa phương cùng với khả năng đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng mô hình, từng loại sản phẩm dự báo là những yếu tố quan trọng giúp dự báo viên lựa chọn thông tin phù hợp, từ đó nâng cao độ tin cậy của các bản tin dự báo và cảnh báo bão cùng các thiên tai liên quan.

Đóng góp của Việt Nam tại hội nghị

Tại hội nghị, đoàn Việt Nam đã đề xuất tăng cường cơ chế trao đổi và chia sẻ dữ liệu quan trắc, số liệu dự báo thời gian thực giữa các cơ quan khí tượng thủy văn trong khu vực nhằm tối ưu hóa độ chính xác trong công tác dự báo và cảnh báo thiên tai. Đồng thời, Việt Nam cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu chung về bão nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết cực đoan, hướng tới xây dựng các mô hình dự báo hiện đại phục vụ hiệu quả hơn công tác phòng chống thiên tai.

Bên cạnh đó, đoàn Việt Nam đã tham gia đóng góp ý kiến đối với các văn bản nghị quyết và báo cáo thường niên của ba Nhóm công tác về Khí tượng, Thủy văn và Giảm nhẹ rủi ro thiên tai của Ủy ban Bão. Các ý kiến tập trung vào việc tăng cường chia sẻ dữ liệu, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu và phát triển các công nghệ dự báo mới, đồng thời nâng cao hiệu quả các cơ chế phối hợp khu vực trong theo dõi và cảnh báo bão.

Những đóng góp này tiếp tục khẳng định vai trò chủ động và tích cực của Việt Nam trong các hoạt động hợp tác quốc tế về khí tượng thủy văn, góp phần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm và giảm thiểu rủi ro thiên tai trong khu vực.