Khi lòng đất trở thành tài nguyên đô thị mới, Hà Nội sẽ khai thác ra sao để không biến quy hoạch ngầm thành cuộc đào xới chồng chéo? Cần chuẩn bị những gì cho một cuộc dịch chuyển không gian sống xuống dưới mặt đất?

Anh Vũ Văn Chính, ở phường Vĩnh Tuy, Hà Nội, vừa mua một căn chung cư có trung tâm thương mại dưới tầng hầm. Trải nghiệm sự tiện lợi khi mua sắm và giải trí trong cùng một không gian, anh Chính rất ủng hộ việc hình thành một lớp đô thị dưới lòng đất trong tương lai:

"Đó sẽ là nơi tổng hợp các địa điểm vui chơi. Nếu được quy hoạch hiệu quả thì nó sẽ tiết kiệm không gian trên mặt đất. Các tuyến đường dưới lòng đất hoạt động tốt sẽ giảm mật độ giao thông và tình trạng tắc đường hiện nay".

Theo Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, không gian ngầm sẽ trở thành một cấu trúc liên hoàn, tích hợp các trung tâm đô thị hiện hữu, các khu vực phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và mạng lưới đường sắt đô thị.

Hà Nội dự kiến quy hoạch không gian ngầm theo từng tầng độ sâu, phân vùng phát triển theo đặc điểm từng khu vực. Lộ trình triển khai được chia thành 4 giai đoạn, trong đó, từ năm 2026 - 2035, Hà Nội tập trung hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế quản lý và quy hoạch tổng thể; giai đoạn 2045 - 2065, mục tiêu xây dựng không gian ngầm tại khu vực trung tâm đạt khoảng 35 - 40%.

Hầu hết người dân đều bày tỏ sự ủng hộ và kỳ vọng đây sẽ là lời giải cho bài toán quá tải đô thị của Hà Nội: "Chị rất ủng hộ nếu Hà Nội triển khai được quy mô hoàn hảo như vậy. Mong muốn của chị cũng như mọi người là đất nước được phát triển giống như các nước bạn".

"Em thấy tầm nhìn này khá chiến lược và em mong muốn các giải pháp giải phóng mặt bằng, quy hoạch hạ tầng được thực hiện nhanh nhất có thể. Với một siêu đô thị dưới lòng đất, việc chống ngập úng là rất cần thiết".

"Nếu muốn quy hoạch hiệu quả thì nên làm dứt điểm theo từng vùng. Dự án to mà dàn trải sẽ mất nhiều thời gian xử lý và ảnh hưởng sinh hoạt. Chấp nhận những bất tiện ban đầu thì đời sau, con cháu mình sẽ được hưởng thành quả tốt hơn".

Theo chuyên gia kinh tế Vũ Vinh Phú, nguyên Phó giám đốc Sở Thương mại Hà Nội, nhiều quốc gia đã coi không gian ngầm là một phần không thể thiếu của đô thị hiện đại. Trong bối cảnh dân số không ngừng gia tăng nhưng quỹ đất hữu hạn, tình trạng chật chội, quá tải và ô nhiễm tại các đô thị ngày càng rõ nét, thì việc khai thác không gian dưới lòng đất trở thành yêu cầu tất yếu:

"Người dân đi tàu điện ngầm về, ghé vào siêu thị mua hàng rồi về nhà luôn, rất thuận tiện. Tại sao không nhỉ? Khi xuống dưới mặt đất, chúng ta có điều kiện mở mang thương mại dịch vụ, vận chuyển, vui chơi giải trí rất lớn và đủ quy mô hoành tráng để thu hút khách trong nước, quốc tế.

Thứ ba là giải quyết được tiêu thụ hàng hóa, công ăn việc làm, giảm tắc xe, tắc tàu ở trên đất liền. Một vấn đề nữa là an toàn. Trong những sự cố, đây là những hầm trú ẩn tuyệt vời cho nhân dân. Chúng ta thẳng thắn đề cập vì hiện nay địa chính trị rất phức tạp".

PGS. TS. Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng đánh giá, quy hoạch không gian ngầm lần này thể hiện rõ các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước, đồng thời cụ thể hóa tinh thần của Luật Thủ đô 2024 về phát triển và quản lý đô thị theo 4 tầng không gian: ngầm, mặt đất, tầm thấp và tầm cao.

Điểm đáng chú ý là quy hoạch được xây dựng với tầm nhìn 100 năm, dài hơn nhiều so với các quy hoạch trước, đồng thời phân kỳ theo các mốc 2030, 2045, 2065 và 2085.

Tuy nhiên, đây mới là quy hoạch mang tính định hướng, cần tiếp tục được cụ thể hóa bằng các quy hoạch chi tiết trong từng giai đoạn. Theo ông Tiến, với tiềm lực kinh tế ngày càng tăng và sự tham gia của khu vực doanh nghiệp, các công trình ngầm trong tương lai sẽ có điều kiện phát triển bài bản và đồng bộ hơn:

"Phải quy định rõ chiều sâu bao nhiêu, ai quản lý, ai sở hữu, ai cho phép xây dựng? Sau đó mới lựa chọn công trình và đơn vị xây dựng phù hợp. Quy hoạch dưới mặt đất phải đồng bộ với quy hoạch trên mặt đất, tránh việc xây dựng trên và dưới không liên quan.

Việc xây dựng công trình ngầm nếu sai sót thì phá dỡ, làm lại khó hơn nhiều so với trên mặt đất, nên cần xem xét thận trọng. Việc xây dựng các tuyến đường sắt đô thị phải kết hợp các điểm TOD. Phải xác định rõ khu vực nào xây dựng TOD cấp đô thị, khu vực hay nhà ga để quản lý tầng không gian tại các điểm phát triển đó.

Ngoài ra cần kết nối với các công trình hiện có như hệ thống thoát nước và chống ngập để tạo mạng lưới không gian hạ tầng kỹ thuật ngầm thống nhất".

KTS. Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cũng nhấn mạnh vào yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý về quyền sở hữu ở các mức độ sâu khác nhau, nhất là khi Hà Nội đã có nhiều công trình ngầm do khu vực tư nhân đầu tư và khai thác.

Bên cạnh đó, cần sớm xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và nâng cao đội ngũ nhân lực. Bởi chi phí xây dựng ở độ sâu lớn có thể tốn kém hơn rất nhiều so với phát triển không gian trên mặt đất, trong khi thực tế triển khai các dự án metro hiện nay đã xuất hiện nhiều lúng túng:

"Bất cứ việc gì cũng phải bắt đầu từ khảo sát để loại trừ rủi ro. Thực tế khi đào ngầm Hà Nội lên mới thấy không ít vấn đề từ công trình thoát nước, điện hóa ngầm, viễn thông, đến nền móng các công trình lịch sử hàng trăm năm qua.

Về mặt thiên nhiên, nền đất Hà Nội tích tụ từ châu thổ sông Hồng tưởng đơn giản, nhưng thực tế có túi bùn, lưu sa cát chảy và kiến tạo địa chất không đồng đều. Các công trình ngầm trên thế giới tốn rất nhiều chi phí xử lý rủi ro và khắc phục hiện trạng. Chúng ta không nên quá kỳ vọng vì công trình ngầm vô cùng đắt đỏ".

Hà Nội đang đứng trước một bước ngoặt phát triển đặc biệt, khi lòng đất lần đầu tiên được nhìn nhận như một không gian đô thị thực thụ. Nhưng đô thị ngầm không đơn thuần là chuyện xây thêm metro, bãi đỗ xe hay trung tâm thương mại dưới mặt đất, đó là phép thử đối với năng lực quy hoạch, quản trị và tầm nhìn dài hạn của Thủ đô.

Nếu làm tốt thì Hà Nội sẽ có thêm một lớp không gian phát triển mới. Ngược lại, lòng đất có thể trở thành một “mớ bòng bong” hạ tầng còn khó xử lý hơn những gì đang diễn ra trên mặt đất.