Ít có vật dụng trang trí nào có thể lại mang sức mê hoặc thị giác mạnh mẽ như chiếc đèn dung nham – chiếc ống thủy tinh hình ngư lôi chứa những khối chất lỏng nóng chảy lơ lửng, dâng lên rồi tan chảy thành những hình thù uyển chuyển như sinh vật sống.

Ánh sáng dịu nhẹ và chuyển động chậm rãi của nó từng khiến cả một thế hệ say mê. Thế nhưng, trước khi trở thành biểu tượng của văn hóa ảo giác thập niên 1960, chiếc đèn này chỉ là một món đồ kỳ lạ nằm lặng lẽ trong những quán rượu tại Anh, chờ đợi người nhìn thấy tiềm năng ẩn giấu bên trong nó.

Từ chiếc đồng hồ luộc trứng đến phát minh toàn cầu

Cha đẻ của đèn dung nham là Edward Craven Walker, một doanh nhân người Anh đồng thời là cựu phi công Không quân Hoàng gia trong Thế chiến II. Ý tưởng đến với ông vào năm 1948 khi bắt gặp một chiếc đồng hồ luộc trứng khác thường tại quán rượu. Thiết bị này thực chất là một bình lắc cocktail bằng thủy tinh chứa các giọt dầu nổi trong nước; khi được đun nóng, những giọt dầu từ từ nổi lên theo thời gian đủ để luộc chín một quả trứng.

Bị cuốn hút bởi chuyển động chậm rãi và hiệu ứng thị giác lạ mắt, ông Walker đã mua lại bằng sáng chế từ một góa phụ của người phát minh ban đầu. Trong gần một thập niên sau đó, ông kiên trì thử nghiệm, thay đổi công thức chất lỏng, điều chỉnh hình dáng và tìm kiếm sự cân bằng hoàn hảo giữa ánh sáng, nhiệt lượng và chuyển động.

Thành quả là chiếc “Astro Lamp” ra đời và được công ty Crestworth Ltd do chính ông sáng lập, trưng bày tại một hội chợ thương mại năm 1963. Sản phẩm nhanh chóng gây chú ý, xuất hiện trong nhiều chương trình truyền hình Anh và dần bước ra khỏi phạm vi một món đồ trang trí thuần túy.

Đến năm 1965, hai doanh nhân Mỹ mua bản quyền phân phối quốc tế và đổi tên sản phẩm thành “Lava Lite”, mở đường cho làn sóng phổ biến rộng khắp tại thị trường Mỹ – nơi chiếc đèn thực sự bước vào quỹ đạo của văn hóa đại chúng.

Biểu tượng ánh sáng của phong trào phản văn hóa

Giữa thập niên 1960, phương Tây chứng kiến sự bùng nổ của nghệ thuật ảo giác, phong trào phản văn hóa và những thử nghiệm về nhận thức. Trong bối cảnh ấy, đèn dung nham như một hình ảnh thu nhỏ của tinh thần thời đại: mềm mại, phi quy tắc, chuyển động không ngừng nhưng không vội vã. Những khối sáp phát sáng trôi nổi bên trong ống thủy tinh gợi cảm giác mơ hồ, tự do và thoát ly khỏi những khuôn mẫu cứng nhắc.

Nó không chỉ là vật chiếu sáng, mà trở thành tuyên ngôn thẩm mỹ của một thế hệ muốn khác biệt. Trong các căn phòng sinh viên, quán cà phê nghệ thuật hay phòng thu âm, chiếc đèn tỏa thứ ánh sáng dịu như khói sương, hòa vào nhạc rock, tranh vẽ và những cuộc trò chuyện kéo dài đến rạng sáng. Đèn dung nham vì thế gắn liền với sáng tạo, nổi loạn và khát vọng thoát khỏi những chuẩn mực bảo thủ của xã hội đương thời.

Cuộc đời khác thường của người sáng chế và hành trình hồi sinh

Thành công thương mại đến rực rỡ vào giữa thập niên 1970 khi mỗi năm có khoảng 7 triệu chiếc đèn được bán ra trên toàn thế giới, mang lại cho Walker khối tài sản đáng kể. Song điều ít người biết là ông không chỉ dừng lại ở vai trò doanh nhân. Walker còn dành phần lớn tâm huyết cho phong trào khỏa thân xã hội – một lối sống ông tin rằng giúp con người trở về với sự tự nhiên nguyên sơ. Dưới bút danh Michael Keatering, ông sản xuất nhiều bộ phim về chủ đề này và dùng lợi nhuận để xây dựng các khu nghỉ dưỡng khỏa thân tại vùng Dorset, Anh.

Tuy nhiên, bước sang thập niên 1980, thị hiếu thay đổi khiến doanh số đèn dung nham lao dốc mạnh. Có thời điểm công ty của Walker chỉ bán được khoảng một nghìn chiếc mỗi năm. Tưởng chừng biểu tượng ánh sáng của một thời sẽ lụi tàn, thì năm 1989, nữ doanh nhân Cressida Granger tiếp quản vị trí điều hành. Bằng chiến lược tiếp thị hướng tới thế hệ trẻ, bà tái định vị sản phẩm, đổi tên công ty thành Mathmos vào năm 1992 và đưa thương hiệu hồi sinh một cách ngoạn mục khi doanh số bán ra đạt hơn 800.000 sản phẩm trong năm 1999.

Qua đời năm 2000 ở tuổi 82, ông Edward Craven Walker đã kịp chứng kiến phát minh của mình trở lại thời kỳ rực rỡ. Đến nay, Mathmos vẫn sử dụng công thức pha trộn dầu, sáp và nước bí mật mà ông từng dày công hoàn thiện. Chiếc đèn dung nham vì thế không chỉ là một món đồ trang trí, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một ý tưởng tưởng chừng giản đơn: khi ánh sáng và chuyển động gặp nhau, chúng có thể thắp lên cả một biểu tượng văn hóa kéo dài qua nhiều thế hệ.