Để hiểu rõ hơn công tác ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong Quốc hội, phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Văn Khải,Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, đại biểu Quốc hội khóa XVI của tỉnh Ninh Bình về nội dung này.

PV: Hiện nay chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nhất là trong bối cảnh dữ liệu bùng nổ của thời đại số, đại biểu Quốc hội không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin, mà phải biết chuyển hóa dữ liệuthành chứng cứ phục vụ hoạch định chính sách. Ông có nhận định gì về vấn đề này, thưa ông?

TS. Trần Văn Khải: Trong kỷ nguyên dữ liệu, đại biểu không “đọc báo cáo” mà phải “đọc bằng chứng”.

Thứ nhất, chuyển đổi số đẩy nghị trường vào “kỷ luật chứng cứ”, đại biểu phải biết dùng dữ liệu để soi đúng vấn đề, đo đúng tác động, chọn đúng giải pháp. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở vị trí đột phá quan trọng hàng đầu, coi dữ liệu là trọng tâm của hạ tầng số và quản trị hiện đại.

Thứ hai, nguồn dữ liệu chỉ thành chứng cứ khi đi qua quy trình tối thiểu: Câu hỏi chính sách rõ đưa đến nguồn dữ liệu đáng tin, từ đó làm sạch, chuẩn hóa,phân tích theo nhóm tác động và theo xu hướng, sau đó tiếp tục kiểm định chéo bằng thực tế cơ sở để đưa rakhuyến nghị có chỉ số đo lường. Cách tiếp cận quản trị dữ liệu và ra quyết định dựa trên bằng chứng cũng là điểm nhấn trong các khuyến nghị về quản trị số; đồng thời, kinh nghiệm nghị viện số quốc tế cho thấy, nơi nào quản trị dữ liệu tốt sẽ thuận lợi hơn khi triển khai AI vào công việc nghị viện.

Thứ ba, “kể chuyện bằng dữ liệu” là kỹ năng nghị trường: Từ 2–3 chỉ số then chốt, chỉ ra nguyên nhân, hệ quả, nhóm chịu tác độngvà kết thúc bằng kiến nghị khả thi (sửa điều khoản, bổ sung nguồn lực, điều chỉnh quy trình). Số liệu chỉ thuyết phục khi nêu bối cảnh, giả định,tránh trích cắt để làm sai bản chất vấn đề.

Thứ tư, dữ liệu phải đi kèm kỷ luật pháp lý: Tôn trọng phân loại dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh, an toàn thông tin. Luật Dữ liệu đặt nguyên tắc về tính toàn vẹn, tin cậy, an ninh, an toàn và các loại dữ liệu; AI là “trợ lý tăng tốc”, nhưng phải giữ kiểm soát của con người và chịu trách nhiệm cuối cùng, điều này phù hợp cả với nguyên tắc của Luật Trí tuệ nhân tạo lẫn thông lệ quản trị rủi ro AI.

PV: Môi trường số cũng có nhiễu loạn từ tin giả, tin sai, nội dung do AI tạo ra và cả những yếu tố thao túng cảm xúc... Vậy, các đại biểu Quốc hội cần làm gì để kiểm chứng nguồn tin và đánh giá chất lượng thông tin, thưa ông?

TS. Trần Văn Khải: Trong môi trường số, tốc độ lan truyền luôn nhanh hơn tốc độ kiểm chứng; đại biểu phải có “phanh tin” trước khi có “loa tin”.

Cụ thể, việckiểm chứng phải trở thành quy trình trước mọi phát biểu, chất vấn. Cần phân biệt “tin – ý kiến – chứng cứ”, truy về nguồn gần sự kiện nhất, đối chiếu tối thiểu hai nguồn độc lập, lưu dấu vết kiểm chứng để có thể giải trình. Vấn đề càng nhạy cảm, càng phải kiểm tra kỹ.

Mặt khác, việc chấm điểm nguồn tin theo 3 tiêu chí: Chính danh (cơ quan có thẩm quyền, tác giả rõ); minh bạch (thời điểm, bối cảnh, phương pháp, dữ liệu); nhất quán (khớp chuỗi dữ kiện đã được xác nhận). Không đạt tối thiểu 2/3 tiêu chí,không dùng làm luận cứ chính sách.

Bên cạnh đó, với nội dung do AI tạo ra và deepfake, mắt thường không đủkiểm tra dấu hiệu kỹ thuật (siêu dữ liệu, tìm ngược hình ảnh, khung hình, đối chiếu địa điểm, thời gian, so sánh với thông tin chính thống)và ưu tiên cơ chế truy xuất nguồn gốc. Do đó, phải thực hiện quy tắc an toàn: “Càng kích động cảm xúc, càng phải chậm lại để kiểm tra”.

Ngoài ra, năng lực bền vững đến từ “văn hóa đọc, hiểu, đánh giá thông tin”. Các đại biểu Quốc hội cần được bồi dưỡng kỹ năng, xây mạng lưới chuyên gia, đầu mối kiểm chứng, tuân thủ pháp luật về dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, xử lý thông tin sai sự thật và quản lý rủi ro AI...

PV: Mỗi đại biểu được cử tri tín nhiệm phải tự đặt ra mục tiêu, nhiệm vụ và chủ động bồi dưỡng kỹ năng bản thân. Qua kinh nghiệm đã tham gia Quốc hội khóa XV, ông có những “bí quyết” gì gửi gắm tới các đại biểu Quốc hội mới tham gia Quốc hội lần đầu, thưa ông?

TS. Trần Văn Khải: Đại biểu Quốc hội mới không thiếu nhiệt huyết, điều quyết định là phương pháp để “học nhanh,làm chắc,nói trúng”.

Thứ nhất, có “bản đồ nhiệm vụ” ngay từ ngày đầu: Lập pháp, giám sát, quyết định vấn đề quan trọng. Kỷ luật hóa lịch làm việc theo chu kỳ kỳ họp thông qua việc đọc trước hồ sơ, đi cơ sở để lấy dữ liệu thực tiễn,dành thời gian theo dõi việc thực hiện sau giám sát và mỗi ngày đều có ưu tiên rõ ràng.

Thứ hai, chọn mũi nhọn chuyên môn để tạo giá trị bền vững: Xây “hồ sơ chuyên đề” cho 1 hoặc 2lĩnh vực, bám sát chương trình xây dựng luật, giám sát, cập nhật liên tục bằng chứng và tiếng nói cử tri. Thực tiễn quốc tế cho thấy, nghị viện cần chiến lược số dài hạn; đồng thời, quản trị dữ liệu tốt giúp triển khai ứng dụng số và AI hiệu quả hơn.

Thứ ba, chuẩn bị phát biểu, chất vấn theo công thức 3 lớp: Vấn đề đúng thẩm quyền, bằng chứng đã kiểm chứng, kiến nghị đo lường được. Một phút phát biểu hiệu quả không kể nhiều, mà chốt được “sửa gì, giao ai, khi nào xong, đo bằng gì”.

Thứ tư, theo dõi đến cùng sau phiên họp: Luật Hoạt động giám sát yêu cầu tăng cường nguồn lực cho cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số phục vụ giám sát; nhấn mạnh trách nhiệm thường xuyên theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận/kiến nghị giám sát. Vì vậy, đại biểu nên lập “bảng theo dõi cam kết” của bộ, ngành và cập nhật định kỳ.

Thứ năm, dùng AI như trợ lý có kiểm soát: Tóm tắt tài liệu, gợi ý câu hỏi, nhưng không đưa dữ liệu nhạy cảm lên công cụ không bảo đảm và luôn kiểm chứng đầu ra. Nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm, duy trì kiểm soát của con người” trong Luật Trí tuệ nhân tạo và các nguyên tắc quản trị dữ liệu/bảo vệ dữ liệu cá nhân là chuẩn mực phải giữ khi ứng dụng AI vào công vụ.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!