Bộ Tư pháp vừa công bố hồ sơ thẩm địnhdự án Luật Phát triển đô thị (tên gọi cũ làLuật Đô thị đặc biệt).

Dự án luật đề cập khu kinh tế đặc biệt và đề xuất đây là đơn vị hành chính dưới tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có vị trí chiến lược được tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vùng và cả nước được Chính phủ quyết định thành lập sau khi có ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệtđược thiết kế theo hướng chặt chẽ, định lượng rõ ràng nhằm bảo đảm chỉ những địa bàn thật sự có điều kiện phát triển vượt trội, có khả năng trở thành cực tăng trưởng mới được áp dụng mô hình tổ chức và cơ chế, chính sách đặc thù.

Dự thảo đưa ra hai phương án về tiêu chí công nhận. Phương án 1 quy định khu kinh tế ven biển đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập; phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của đất nước; có quy mô dân số từ 50.000 người trở lên; là khu vực có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát với quy mô diện tích từ 500 km2 trở lên; có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên; được cấp có thẩm quyền xác định là địa bàn có vị trí chiến lược được phát triển thành cực tăng trưởng. Phương án 2 giao Chính phủ quy định tiêu chí.

Theo dự thảo luật, tại khu kinh tế đặc biệt không tổ chức cấp chính quyền địa phương, UBND khu kinh tế đặc biệt là cơ quan hành chính nhà nước, do UBND cấp tỉnh quyết định thành lập, thực hiện vai trò của chính quyền địa phương tại khu kinh tế đặc biệt.

UBND khu kinh tế đặc biệt thực hiện thẩm quyền về ngân sách nhà nước như đối với ngân sách cấp xã theo pháp luật về ngân sách nhà nước. HĐND cấp tỉnh quyết định số lượng, cơ cấu ủy viên UBND khu kinh tế đặc biệt; số lượng phó chủ tịch có thể nhiều hơn quy định.

Chủ tịch UBND khu kinh tế đặc biệt quyết định tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý, sử dụng công chức, viên chức, người lao động thuộc phạm vi quản lý; đề xuất cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh vị trí việc làm, cơ cấu tổ chức, biên chế, số lượng người làm việc để đáp ứng yêu cầu quản trị khu kinh tế đặc biệt.

Dự thảo cũng quy định công tác quản lý nhà nước về kiểm tra, giám sát hải quan tại khu kinh tế đặc biệt được thực hiện bởi một đơn vị hải quan do Hải quan khu vực quản lý địa bàn khu kinh tế đặc biệt chỉ định. Trường hợp cần thiết, Cục Hải quan thành lập mới đơn vị hải quan để thực hiện công tác kiểm tra, giám sát tại khu kinh tế đặc biệt.

Cầnkhông gian thể chế mới, đặc biệt để thu hút nhà đầu tư chiến lược

Tại tờtrình,Bộ Tư pháp cho biết, hiện naytrên thế giới có khoảng 7.000 SEZs, hay còn gọi là đặc khu kinh tế hoặc khu kinh tế đặc biệt tại hơn 140 quốc gia. Đây có thể được xem là một mô hình khu kinh tế đặc thù, đóng vai trò là “phòng thí nghiệm chính sách” để các quốc gia thử nghiệm thể chế đột phá, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng, thuận lợi, có sức cạnh tranh quốc tế. Qua đó nhằm thu hút hiệu quả các nguồn lực chiến lược và các mô hình kinh doanh tiên tiến, tạo ra các cực tăng trưởng nhằm đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế, tạo hiệu ứng lan tỏa và thúc đẩy phát triển các khu vực lân cận.

Tại Việt Nam, các khái niệm “đặc khu kinh tế” hay “khu kinh tế đặc biệt” chưa được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.Luật Đầu tư chỉ quy định “khu kinh tế” là khu vực có ranh giới địa lý xác định, gồm nhiều khu chức năng, được thành lập để thực hiện các mục tiêu thu hút đầu tư, phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ quốc phòng, an ninh.

Hiện nay, cả nướccó 46 khu kinh tế được thành lập, trong đó có 20 khu kinh tế ven biển được thành lập với tổng diện tích khoảng 900.000ha.Nhiều khu kinh tế có cảng biển loại I, cảng biển đặc biệt như Nghi Sơn, Dung Quất, Vân Phong, Vũng Áng...và sân bay quốc tế 4E gồm Vân Đồn, Chu Lai, Phú Quốc, dân số vùng lân cận lớn có khả năng cung cấp nguồn lao động dồi dào, góp phần thu hút các dự án FDI.

Tuy nhiên, Bộ Tư pháp đánh giá hiệu quả khai thác nhiều khu kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng.Diện tích cho thuê trong các khu kinh tế hiện nay còn thấp so với quỹ đất lớn; hạ tầng chưa hoàn thiện đồng bộ; tỷ lệ lấp đầy chưa cao. Một số khu kinh tế có quy mô lớn nhưng hoạt động còn hạn chế như các khu kinh tế Vân Đồn,Vân Phong, Nghi Sơn, Đông Nam Nghệ An.

Theo Bộ Tư pháp, tiềm năng phát triển tại các khu kinh tế ven biển cao nhờ vị trí địa lý thuận lợi, hạ tầng cảng – sân bay,… nên cần có một không gian thể chế mới, đặc biệt để đẩy mạnh thu hút nhà đầu tư chiến lược, hoàn thiện hạ tầng và cơ chế vượt trội để nâng hiệu quả đầu tư và sử dụng đất.

Cũng theo tờ trình, qua nghiên cứu thực trạng phát triển của 13 đặc khu cho thấy trình độ phát triển kinh tế tại các đặc khu có xu hướng không đồng đều, điển hình là giữa các đặc khu có điều kiện thuận lợi như Phú Quốc, Vân Đồn, Cát Hải và các đặc khu tiền tiêu, xa bờ có quy mô nhỏ, tăng trưởng thấp, chủ yếu dựa vào kinh tế tự cung tự cấp.

Sự chênh lệch này phản ánh vai trò quyết định của hạ tầng, thể chế và liên kết vùng, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng khung chính sách riêng biệt, vừa phát huy vai trò “đầu tàu” của các đặc khu động lực, thúc đẩy phát triển kinh tế gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh theo định hướng về phát triển kinhtế biển Việt Nam.