Sau hơn 2 năm triển khai, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không chỉ vượt xa mục tiêu giai đoạn đầu mà còn từng bước định hình mô hình sản xuất lúa gạo theo hướng xanh, hiện đại, thích ứng biến đổi khí hậu, qua đó khẳng định hướng đi đúng đắn trong tái cơ cấu ngành lúa gạo ở vùng Châu thổ Cửu Long.

Theo Bộ NN&MT, diện tích lúa chất lượng cao, phát thải thấp đạt hơn 354.000 ha, tương đương 197% kế hoạch giai đoạn 2024-2025, cho thấy chuyển biến rõ nét trong tư duy sản xuất theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị. Các mô hình thí điểm ghi nhận hiệu quả rõ rệt, giảm lượnggiống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới; năng suất tăng 10-12%, lợi nhuận tăng khoảng 6 triệu đồng một ha/vụ, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính.

Toàn bộ diện tích áp dụng giống chất lượng cao, quy trình bền vững như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ; có gần 7.500 ha đạt VietGAP, 246 ha hữu cơ và hơn 5.600 ha đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Tổng nguồn lực huy động khoảng trên 3.200 tỷ đồng, chủ yếu từ tín dụng và doanh nghiệp.

Cơ giới hóa được đẩy mạnh, 100% khâu làm đất, gieo sạ, thu hoạch; trên 40% bón phân và khoảng 90% phun thuốc bằng thiết bị bay không người lái. Khoảng 70% rơm được tái sử dụng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn; thu nhập nông dân tăng bình quân trên 13%. Nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” bước đầu hình thành với hơn 18.000 ha, sản lượng trên 75.000 tấn, trong đó 500 tấn đã xuất khẩu sang Nhật Bản.

Thứ trưởng Bộ NN&MTTrần Thanh Nam cho biết, Đề án khẳng định tính đúng đắn và đạt nhiều kết quả bước đầu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu gia tăng, sản xuất xanh, phát thải thấp trở thành xu thế tất yếu, góp phần thúc đẩy chuyển đổi nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn khó khăn, một số địa phương lúng túng; hạ tầng thủy lợi, nhất là nội đồng, chưa đáp ứng; liên kết sản xuất chưa phổ biến; một bộ phận người dân còn trông chờ hỗ trợ; tiến độ giải ngân, đặc biệt vốn vay quốc tế còn chậm.

Thời gian tới, cần nâng cao nhận thức, tạo đồng thuận; hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực hợp tác xã; tháo gỡ điểm nghẽn về thủy lợi, logistics; phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam và nhân rộng mô hình hiệu quả, hướng tới ngành lúa gạo bền vững, hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh.

"Đã có 600 hợp tác xã và tổ hợp tác đã liên kết được với các doanh nghiệp trong sản xuất và tiêu thụ lúa gạo, diện tích liên kết chiếm 65% trong tổng diện tích đã triển khai. Có thể đây là một kết quả rất lớn mà chúng ta không dự đoán được. Tuy nhiên, việc triển khai đề án vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức. Một là việc triển khai đề án ở một số địa phương còn chậm, lúng túng trong quá trình tổ chức thực hiện. Hai là hạ tầng thủy lợi, đặc biệt là thủy lợi nội đồng còn chưa đáp ứng được yêu cầu của đề án" - Thứ trưởng Trần Thanh Nam cho biết thêm.

Ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch Tài chính, BộNN&MTcho biết, sau 2 năm triển khai, nhiều chỉ tiêu của Đề án đã vượt kế hoạch giai đoạn đầu. Trong đó, liên kết sản xuất, tiêu thụ tiếp tục mở rộng, với hơn 1.129 hợp tác xã, tổ hợp tác tham gia; khoảng 53% đã liên kết với doanh nghiệp. Gần 200 doanh nghiệp đầu tư, thu mua, góp phần hình thành chuỗi giá trị lúa gạo bền vững. Cơ giới hóa được đẩy mạnh, quy trình canh tác tiên tiến được nhân rộng; hệ thống đo đạc, báo cáo phát thải bước đầu được xây dựng, vận hành.

Theo ông Trần Gia Long, Đề án không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn thúc đẩy chuyển đổi tư duy sản xuất, nâng cao năng lực hợp tác xã, cải thiện sinh kế nông dân và phát triển nông nghiệp xanh.

Đề án thu hút nhiều doanh nghiệp tham gia cung ứng vật tư, bao tiêu sản phẩm, góp phần hình thành chuỗi giá trị lúa gạo bền vững. Ông Bùi Bá Bổng, Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng Lúa gạo Việt Nam cho biết, Đề án bước đầu khẳng định hiệu quả, nâng cao vị thế lúa gạo Việt Nam và thu hút sự quan tâm của các tổ chức quốc tế, định chế tài chính.

Để triển khai hiệu quả thời gian tới, cần nâng cao nhận thức, quyết tâm trong toàn hệ thống; hoàn thiện cơ chế, huy động hiệu quả nguồn lực, nhất là nguồn lực quốc tế; phát huy vai trò trung tâm của địa phương và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp trong liên kết chuỗi.

Theo ông Bùi Bá Bổng, với định hướng đúng và sự vào cuộc đồng bộ, Đề án sẽ góp phần phát triển ngành lúa gạo theo hướng chất lượng cao, phát thải thấp, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

"Huy động tối đa, sử dụng các nguồn lực và cơ chế ưu đãi quốc tế và phục vụ chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính. Thứ hai tổ chức thực hiện là địa phương, hiện nay là chính quyền 2 cấp. Cái thứ ba hai tác nhân tham gia là nông dân và doanh nghiệp, thứ tư chúng ta đánh giá dựa vào kết quả theo phương châm kết quả thật" - ông Bổng nhấn mạnh.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thônCao Đức Phát khẳng định, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL là chủ trương chiến lược, nhằm bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao thu nhập cho nông dân và thúc đẩy canh tác thích ứng biến đổi khí hậu, giảm phát thải.

Sau 2 năm triển khai, sản phẩm gạo đã tiếp cận thị trường chất lượng cao, gia tăng giá trị. Từ thực tiễn, cần đẩy mạnh nhân rộng quy trình kỹ thuật; tăng cường phối hợp nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa các bên.

Theo ông Cao Đức Phát, cần hoàn thiện chính sách để doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị, nhất là khâu tiêu thụ; xây dựng hệ thống chứng nhận minh bạch về chất lượng và phát thải; đồng thời huy động hiệu quả nguồn lực đầu tư hạ tầng, hỗ trợ hợp tác xã. Nếu triển khai tốt, Đề án sẽ tạo động lực nâng cao giá trị hạt gạo và phát triển bền vững dài hạn.

"Các bạn quốc tế sau khi thăm các mô hình đều đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam và những kết quả chúng ta đạt được, Ngân hàng Thế giới, Viện Nghiên cứu lúa quốc tế, tổ chức SNV của Hà Lan và một số tổ chức quốc tế khác đang rất tích cực ủng hộ chương trình và có thể nói rất nhiều nơi trên thế giới, các tổ chức quốc tế, nhiều nước đang nhìn vào chúng ta học tập, rút kinh nghiệm của chúng ta và họ rất ủng hộ. Có thể nói những điều kiện cơ bản để triển khai hiệu quả chương trình ra diện rộng đã sẵn sàng" - ông Cao Đức Phát chia sẻ.

Bà Mariam Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam đánh giá, Việt Nam đang đi đầu trong phát triển mô hình lúa gạo phát thải thấp, thích ứng biến đổi khí hậu. Kết quả sau 2 năm triển khai cho thấy tiềm năng lớn để nhân rộng, không chỉ trong nước mà còn có thể trở thành kinh nghiệm cho nhiều quốc gia.

Ngân hàng Thế giới sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam về chuyển giao kỹ thuật, tư vấn chính sách, huy động tài chính và xây dựng hệ thống giám sát theo chuẩn quốc tế. Việc huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực trong nước và quốc tế có ý nghĩa quyết định; đồng thời cần tăng cường phối hợp giữa các bên để bảo đảm triển khai đồng bộ. Đồng thời cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ mở rộng mô hình, kết nối thị trường và phát triển nông nghiệp bền vững.

Những kết quả bước đầu đã tạo nền tảng để Đề án tiếp tục mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng triển khai. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu 1 triệu ha vào năm 2030, yêu cầu không chỉ là tăng diện tích mà còn tổ chức lại sản xuất theo chuỗi, gắn với thị trường và công nghệ.Cùng với đó, cácđịa phương quy hoạch, điều phối; doanh nghiệp dẫn dắt liên kết, tiêu thụ; hợp tác xã tổ chức sản xuất. Như vậy mới đảm bảo đề án phát triển bền vững, theo đúng định hướng.