Theo một số nghiên cứu, sản lượng lúa thế giới hiện đạt khoảng 800 triệu tấn, trong đó hơn 90% tập trung tại châu Á. Trong đó có những quốc gia sản xuất lúa lớn nhất gồm: Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Myanmar. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, lợi thế của Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào mở rộng diện tích hay chạy theo sản lượng, mà phải chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, giảm chi phí, giảm phát thải.

Theo ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nếu thực hiện đầy đủ và đúng hướng theo Đề án 1 triệu halúa chất lượng cao, Việt Nam có khả năng đạt giá thành sản xuất thấp nhất, đồng thời mang lại lợi nhuận cao nhất cho nông dân so với các quốc gia sản xuất lúa chủ lực trong khu vực. Điều này khẳng định con đường mà Đề án đang đi là đúng đắn và bền vững, không chỉ cho ngành lúa gạo mà cho cả nền nông nghiệp quốc gia.

Ông Cao Đức Phát khẳng định Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp là sự hội tụ tinh hoa của ngành lúa gạo Việt Nam, từ khoa học, kỹ thuật, quản lý, kinh doanh đến tổ chức sản xuất. Theo ông Cao Đức Phát, quá trình triển khai đã tạo ra 3 đột phá lớn về nhận thức, tổ chức, gói kỹ thuật và quy trình giám sát phát thải. Trong Đề án thu nhập của người dân đã được kiểm chứng, tạo niềm tin và sự đồng thuận cao trong nông dân. Người dân không còn tham gia một cách thụ động mà ngày càng chủ động, coi đây là con đường sinh kế lâu dài, đồng thời góp phần giải quyết các vấn đề môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cùng với đó, Đề án đã quy tụ được sự tham gia tự nguyện, trách nhiệm của các nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Sự đồng lòng của các chủ thể tạo nên nền tảng vững chắc để mở rộng mô hình trên quy mô lớn. Ngoài ra, gói kỹ thuật canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp được ban hành là thành tựu khoa học tiên tiến nhất trong nước và quốc tế. Đặc biệt, Việt Nam đã chính thức ban hành quy trình giám sát, đo lường và xác định phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa, trở thành một trong những quốc gia tiên phong thực hiện ở cấp quốc gia, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển thị trường carbon và hội nhập nông nghiệp xanh.

Tuy vậy, bước vào giai đoạn mới, theo ông Cao Đức Phát, Đề án cần tiếp tục tạo ra những đột phá mang tính quyết định, trước hết là đột phá về thị trường, nhằm tạo động lực mở rộng diện tích và gia tăng giá trị hạt gạo. Cùng với đó là đột phá về cơ chế phối hợp, sử dụng hiệu quả các nguồn lực để hỗ trợ nông dân, doanh nghiệp và lực lượng khoa học; cuối cùng là đột phá về nguồn lực, bảo đảm chính sách và dòng vốn thực sự đi vào sản xuất.

"Tín dụng chính phủ đã có chỉ đạo, các ngân hàng cũng đã có sẵn nguồn lực nhưng giải ngân rất chậm, chúng ta phải khai thông những nguồn lựcđã có để triển khai chương trình. Thứ hai tiếp tục khai thông để sử dụng những nguồn vốn hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, như Ngân hàng Thế giới và các tổ chức khác", ông Cao Đức Phát nói.

Đề án 1 triệu ha lúa dù mới triển khai trong 2 năm đầu, một chặng đường còn ngắn so với mục tiêu dài hạn nhưng những kết quả bước đầu đạt được là hết sức rõ nét và đáng ghi nhận. Thực tiễn triển khai cho thấy Đề án không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, mà còn từng bước hình thành tư duy sản xuất bền vững, gắn chặt giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Những chuyển biến tích cực đã khẳng tính hiệu quả của Đề án 1 triệu ha lúa trong tái cơ cấu ngành lúa gạo, tạo nền tảng quan trọng để nhân rộng và phát triển bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt, từ năm 2026 trở đi, thị trường sẽ là yếu tố mang tính quyết định đối với sự thành công bền vững của Đề án. Đây là thời điểm cần đặt vấn đề một cách nghiêm túc về việc xây dựng sàn giao dịch lúa gạo. Với vai trò là trung tâm của vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm, Cần Thơ hội tụ đầy đủ các điều kiện về hạ tầng logistics, hệ thống doanh nghiệp và nguồn nhân lực để đảm nhận chức năng này. Trên thực tế, đã có doanh nghiệp sẵn sàng tiên phong đầu tư nếu được tạo lập cơ chế phù hợp.

Cùng với đó, các mô hình triển khai hiệu quả tại khu vực phía Nam cần được tổng kết, nghiên cứu để mở rộng ra phía Bắc. Xa hơn, Đề án 1 triệu halúa có thể trở thành hình mẫu gợi mở, tạo cơ sở để áp dụng cho một số cây trồng khác trong tiến trình tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng bền vững.

Ông Nguyễn Trí Ngọc nhấn mạnh: "Đã đến lúc trong năm 2026 những mô hình đã làm được kết quả khu vực phía Nam nên mở rộng ra khu vực phía Bắc. Tuy rằng sản xuất lúa gạo khu vực phía Bắc không có tập trung như khu vực phía Nam nhưng có một ý nghĩa khác. Mô hình 1 triệu ha phải chăng là một mô hình để chúng ta nghĩ đến một số cây trồng khác. Vì muốn kết quả tái cơ cấu ngành nông nghiệp nói chung, và ngành trồng trọt nói riêng thì ngay lập tức phải mở ra các đối tượng cây trồng khác".

Theo GS-TS Bùi Chí Bửu, nguyên Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, Đề án là một nhiệm vụ hết sức khó khăn, được triển khai trong bối cảnh nguồn lực tài chính còn hạn chế, cơ chế huy động và tiếp cận các nguồn vốn quốc tế vẫn gặp nhiều vướng mắc, trong khi trên thế giới hầu như chưa có tiền lệ hoàn chỉnh để tham khảo và áp dụng một cách trọn vẹn.

GS-TS Bùi Chí Bửu chỉ rõ “nút thắt” lớn nhất hiện nay là tính kết nối. Kết nối giữa các nhà khoa học, giữa các tổ chức, giữa doanh nghiệp với nông dân và giữa các địa phương trong vùng. Trong khi đó lợi thế lớn của Việt Nam là nông dân có khả năng thích ứng nhanh, doanh nghiệp năng động và dám dấn thân.

Tuy nhiên, GS-TS Bùi Chí Bửu cho rằng, Đề án mới chỉ là bước khởi đầu. Trong khi tập trung mạnh vào giảm phát thải, cần đồng thời đầu tư tương xứng cho thích ứng với biến đổi khí hậu, nhất là hạn hán, xâm nhập mặn và các hiện tượng khí hậu cực đoan. Mặc dù vậy một tín hiệu tích cực là Việt Nam đã bước đầu xây dựng được chứng chỉ và xác nhận cho “gạo xanh”, dù sản lượng còn khiêm tốn, nhưng cho thấy con đường đang đi là có cơ sở.

"Chúng ta có một tổ chức kết nối được doanh nghiệp, khoa học để chúng ta làm một chương trình hết sức táo bạo, kết quả ban đầu tuy rất khiêm tốn nhưng chúng ta thấy đó là một triển vọng. Thật sự thách thức năm tới của mình chính là thị trường, nếu mà không giải quyết vấn đề thị trường thì chúng ta sẽ khó khăn vô cùng, bước dài nữa vẫn là khoa học, nền tảng hết sức lâu dài",GS-TS Bùi Chí Bửu nói.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang từng bước định hình một mô hình phát triển nông nghiệp mới, trong đó hiệu quả kinh tế gắn chặt với bảo vệ môi trường, cải thiện thu nhập và nâng cao đời sống của nông dân. Dù phía trước còn không ít khó khăn, thách thức, song cam kết mạnh mẽ về giảm phát thải khí nhà kính, cùng tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và xã hội, đang tạo động lực quan trọng để Đề án được triển khai bền bỉ, góp phần nâng tầm nền nông nghiệp Việt Nam theo hướng xanh, hiện đại và hội nhập sâu rộng.