Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng nay (4/8), Quốc hội thảo luận ở Tổ về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật về quân sự, quốc phòng; Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Văn hóa là con đường ngắn nhất để pháp luật đi vào đời sống

Góp ý về Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), Đại biểu Bùi Hoài Sơn (Đoàn Đại biểu Quốc hộiHà Nội) bày tỏ sự thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật. Sau gần 14 năm thực hiện, nhiều quy định của Luật hiện hành đã không còn theo kịp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Dự thảo lần này đã có nhiều điểm mới quan trọng như bổ sung truyền thông chính sách, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, xác định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể và chuyển mạnh từ phổ biến pháp luật sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Đây là hướng đi đúng và phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng.

Tuy nhiên, đại biểu Bùi Hoài Sơn đề nghị ban soạn thảo nghiên cứu hoàn thiện Điều 2 và Điều 3 của dự thảo theo hướng làm rõ hơn nội hàm của “văn hóa tuân thủ pháp luật”. Dự thảo đã nhiều lần sử dụng khái niệm này như một mục tiêu xuyên suốt. Tuy nhiên, “văn hóa tuân thủ pháp luật” không chỉ là việc chấp hành pháp luật một cách thụ động mà phải là sự chuyển hóa các quy định pháp luật thành niềm tin, thành chuẩn mực ứng xử và thành thói quen trong đời sống xã hội. Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung nội hàm này như một bộ phận của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam.

Bên cạnh đó, đại biểu Bùi Hoài Sơn cũng đề nghị bổ sung tại Điều 11 về các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Bên cạnh quy định lồng ghép vào hoạt động văn hóa, nghệ thuật, cần quy định rõ hơn vai trò của điện ảnh, sân khấu, bảo tàng, thư viện, không gian sáng tạo, các nền tảng số và các sản phẩm công nghiệp văn hóa trong việc lan tỏa tri thức pháp luật. Văn hóa là con đường ngắn nhất để pháp luật đi vào đời sống.

“Đề nghị hoàn thiện Điều 19 về giáo dục pháp luật trong cơ sở giáo dục. Giáo dục pháp luật không chỉ truyền đạt kiến thức mà cần hình thành nhân cách công dân thông qua trải nghiệm, mô phỏng nghị viện, phiên tòa giả định, đối thoại chính sách và các hoạt động cộng đồng. Cần chuyển từ 'học luật” sang “sống cùng pháp luật. Điểm mới lớn nhất của dự án Luật này không chỉ là bổ sung công nghệ số hay AI mà là chuyển từ phổ biến quy định pháp luật sang xây dựng văn hóa pháp luật trong toàn xã hội. Nếu làm được điều đó, Luật sẽ góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xã hội kỷ cương, văn minh và hiện thực hóa tinh thần phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới”, Đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Góp ý vào Điều 7Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi),Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng Dương Khắc Mai đề nghị, luật cần khẳng định việc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã thay vì quy định mang tính tùy chọn "có thể được thành lập" như dự thảo. Theo đại biểu, cấp xã là nơi trực tiếp tác động đến ý thức pháp luật của công dân; việc khẳng định tính bắt buộc sẽ đảm bảo sự thống nhất toàn quốc, tránh tình trạng "nơi làm nơi không" gây ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục pháp luật.

Đại biểu Dương Khắc Mai cũngkiến nghị cần ưu tiên tập trung nguồn lực tài chính cho cấp xã, đặc biệt là các địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới – những nơi điều kiện hạ tầng và sóng điện thoại còn gặp nhiều khó khăn. Đại biểu nhấn mạnh "trách nhiệm phải đi đôi với nguồn lực" để công tác phổ biến pháp luật thực sự đi vào chiều sâu.

Bên cạnh đó, đạibiểu Dương Khắc Mai cũng đề xuất chuyển quy định ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) từ mức độ "khuyến khích" sang trách nhiệm của các cơ quan nhà nước. Thông tin pháp luật cung cấp qua AI phải được khai thác từ nguồn dữ liệu chính thống, cập nhật kịp thời và người sử dụng AI phải chịu trách nhiệm về nội dung cung cấp, không được làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, công nghệ cần kết hợp linh hoạt với các hình thức phổ biến trực tiếp để hỗ trợ người cao tuổi, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số.

Cá thể hóa hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trên cơ sở nhu cầu

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) cũng cho rằng, ngày nay,người dân và doanh nghiệp tiếp cận thông tin chủ yếu trên môi trường số; sử dụng các công cụ tìm kiếm, mạng xã hội, các nền tảng số và ngày càng nhiều ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tìm hiểu pháp luật. Nhu cầu của họ cũng không còn là được nghe phổ biến một cách đại trà, mà là được tiếp cậnđúng quy định pháp luật, đúng thời điểm, đúng nhu cầu và dưới hình thức thuận tiện nhấtđể giải quyết những vấn đề cụ thể phát sinh trong cuộc sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, đạibiểu Nguyễn Phương Thuỷcho rằng dự thảo Luật cần thay đổi tư duy và cách tiếp cận, thay vì tiếp cận từ góc độNhà nước tổ chức phổ biến pháp luật như Luật hiện hành, thì cần chuyển mạnh sang tư duykiến tạo để người dân và doanh nghiệp chủ động tiếp cận, khai thác, sử dụng và tuân thủ pháp luậtdựa trên cơ sở dữ liệu và nền tảng số. Chuyển đổi số trong dự thảo Luật hiện chủ yếu mới chỉ được nhìn nhận như một phương tiện hỗ trợ cho các phương thức phổ biến truyền thống, số hóa nội dung tuyên truyền, chứ chưa thực sự trở thành động lực để đổi mới toàn diện mô hình phổ biến, giáo dục pháp luật.

Từ góc độ đó, đạibiểuđề nghị rà soát, hoàn thiện, phổbiếngiáo dục pháp luật là phát triển năng lực tiếp cận và sử dụng pháp luật của người dân, doanh nghiệp; đồng thời bồi đắp ý thức tôn trọng Hiến pháp và pháp luật, hình thành thói quen ứng xử theo pháp luật và xây dựng văn hóa pháp luật trong toàn xã hội.Đồng thờibổ sung vào Điều 13 chính sách Nhà nước bảo đảm quyền và nâng cao năng lực tiếp cận pháp luật của người dân và doanh nghiệp. Trong bối cảnh chuyển đổi số, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không chỉ dừng ở việc truyền đạt thông tin pháp luật một chiều, mà cần tạo điều kiện để mọi người dân có thể tiếp cận pháp luật một cách chủ động, thuận tiện, chính xác, kịp thời; có thể sử dụng pháp luật như một công cụ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công dân. Như vậy,trọng tâm của Luật cần được chuyển từ việc "Nhà nước phổ biến pháp luật" sang "Nhà nước bảo đảm và tạo điều kiện để mọi người có khả năng tiếp cận, hiểu, sử dụng và tuân thủ pháp luật một cách chủ động". Đây sẽ là nền tảng để đổi mới đồng bộ các quy định ở những chương tiếp theo về phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật, ứng dụng công nghệ số và cơ chế bảo đảm thực hiện.

Đạibiểuđề nghị nghiên cứu bổ sung vào Chương II và các chương tiếp theo các quy định theo hướng cá thể hóa hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật trên cơ sở nhu cầu của từng nhóm đối tượng và từng tình huống pháp lý cụ thể. Đạibiểu Nguyễn Phương Thuỷ nêu ví dụ, người chuẩn bị thành lập doanh nghiệp sẽ có thể tiếp cận ngay các quy định về đăng ký kinh doanh, thuế, lao động và bảo hiểm xã hội; người mua nhà được cung cấp các quy định về đất đai, nhà ở, công chứng và thuế; người lao động được hỗ trợ tiếp cận các quy định về hợp đồng lao động, tiền lương, bảo hiểm và giải quyết tranh chấp. Đây chính là cách để pháp luật đến với người dân vào đúng thời điểm họ cần nhất.

Điều này hoàn toàn có thể thực hiện được thông qua việc phát triển hệ sinh thái phổ biến, giáo dục pháp luật trên nền tảng số, bao gồm cơ sở dữ liệu pháp luật thống nhất, các công cụ tra cứu thông minh, trợ lý pháp lý ứng dụng trí tuệ nhân tạo, các nền tảng tương tác và giải đáp pháp luật trực tuyến. Những công cụ này không thay thế vai trò của cơ quan nhà nước, nhưng sẽ giúp người dân tiếp cận pháp luật nhanh hơn, thuận tiện hơn và bình đẳng hơn.

Đạibiểu Nguyễn Phương Thuỷ cũngđề nghị hoàn thiện quy định về đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (tại Điều 37) theo hướng gắn với mục tiêu xây dựng văn hóa pháp luật và ý thức thượng tôn pháp luật.Theođó,Luật nênquy định theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết hệ thống tiêu chí đánh giá, dựa trên các nhóm tiêu chí cơ bản như: mức độ tiếp cận pháp luật; năng lực tìm hiểu, khai thác và sử dụng pháp luật của người dân, doanh nghiệp; mức độ chuyển biến về nhận thức, ý thức chấp hành và ứng xử theo pháp luật; sự hài lòng của đối tượng thụ hưởng.

Đạibiểu cho rằng, cách quy định này vừa bảo đảm tính ổn định của Luật, vừa tạo sự linh hoạt để Chính phủ cập nhật, điều chỉnh các tiêu chí phù hợp với yêu cầu quản lý trong từng giai đoạn. Quan trọng hơn, các tiêu chí đánh giá sẽ không chỉ đo được mức độ phổ biến pháp luật, mà còn đo được mức độ hình thành văn hóa pháp luật và ý thức thượng tôn pháp luật - chính là mục tiêu cao nhất mà Luật hướng tới.