Giữ nguyên quyền kiểm tra của cơ quan BHXH để bảo vệ quyền lợi lao động

Đánh giá cao việc Chính phủ mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm bắt buộc, đại biểu Lâm Văn Đoan (đoàn Lâm Đồng) cho rằng, những người làm việc trên nền tảng số là một nhóm đối tượng mới, lần đầu tiên xuất hiện trong các đối tượng lao động được pháp luật điều chỉnh. Trên thực tế, nhóm lao động này đang trở thành một nhóm có xu hướng phổ biến trên thị trường lao động và ngày càng đóng vai trò quan trọng. Do vậy, cần phải có đánh giá tác động kỹ lưỡng, nghiên cứu kỹ nhóm đối tượng này.

Theo đại biểu Lâm Văn Đoan, dự thảo luật đang đề xuất bãi bỏ khoản 5 Điều 17 của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 về quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội. Đại biểu đề nghị giữ nguyên quy định này và phân tích, sau khi thực hiện những quy định mới về thanh tra, kiểm tra trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội thì rất nhiều biện pháp về kiểm soát về tình hình chậm đóng, trốn đóng bị suy giảm.

Bên cạnh đó, số tiền chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội đến 31/12/2025 là hơn 10.000 tỷ đồng, tăng 18,51% so với năm 2024 và có khoảng 2,65 triệu đơn vị tương ứng 2,7 triệu lao động bị chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội.

“Nếu chúng ta không có quy định về kiểm tra đủ mạnh giao cho cơ quan bảo hiểm xã hội thì tình trạng hơn 2,7 triệu lao động này sẽ bị ảnh hưởng tới quá trình hưởng bảo hiểm xã hội. Vấn đề quan trọng không phải chỉ là xử phạt, mà là quyền lợi của người lao động không được bảo đảm trong quá trình người sử dụng lao động chậm đóng hoặc trốn đóng bảo hiểm xã hội”, đại biểu Đoan nói.

Bên cạnh đó, chỉ có cơ quan bảo hiểm xã hội có cơ sở dữ liệu toàn diện, đầy đủ nhất. Qua đó có thể xác định các vấn đề thanh tra, kiểm tra cũng như xử lý vi phạm một cách nhanh chóng, kịp thời. “Do vậy, việc giữ các quy định của khoản 5 Điều 17 là rất cần thiết. Trong dự thảo luật lần này, Chính phủ cần phải tiếp tục thực hiện các quy định về kiểm tra”, đại biểu Đoan nhấn mạnh.

Rõ tiêu chí bắt buộc và không để thủ tục điện tử thành rào cản

Góp ý về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tại điểm c khoản 1 Điều 1 sửa đổi khoản 6 Điều 2 của Luật Bảo hiểm xã hội, đại biểu Quốc hội Lý Thị Lan (đoàn Tuyên Quang) thống nhất với việc dự thảo bổ sung người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số vào nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, định hướng mở rộng diện bao phủ.

Tuy nhiên, đại biểu Lan cho rằng, khi đã chuyển từ khuyến khích tham gia sang nghĩa vụ tham gia bắt buộc thì quy định của Luật phải đủ rõ để xác định được ai thuộc diện bắt buộc, từ thời điểm nào và căn cứ đóng được xác định như thế nào.

Đại biểu Lý Thị Lan phân tích, thực tế nhóm này rất đa dạng, có người làm việc thường xuyên với thu nhập từ nền tảng số là nguồn thu nhập chính, có người chỉ làm thêm theo thời vụ hoặc không thường xuyên. Một người có thể đồng thời làm nhiều việc trên nhiều nền tảng, có nhiều nguồn thu nhập khác nhau. Với người làm việc không có quan hệ lao động, phạm vi còn rộng lớn hơn. Vì vậy, nếu chỉ dừng ở tiêu chí "có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên" thì khi triển khai lại phải tiếp tục giải thích thế nào là thường xuyên, thu nhập làm căn cứ đóng, trường hợp có nhiều nguồn thu nhập thì xác định ra sao và chủ thể có trách nhiệm kê khai, tổ chức thu.

Vì vậy, theo đại biểu này, khoản 6 Điều 2 cần xác định ngay trong luật các tiêu chí có tính nguyên tắc để nhận diện đối tượng và làm căn cứ phát sinh nghĩa vụ tham gia. Mức cụ thể, phương thức thu, lộ trình thực hiện có thể giao cơ quan có thẩm quyền quy định. Như vậy vừa đảm bảo linh hoạt, vừa đảm bảo người dân có thể biết trước được quyền và nghĩa vụ của mình.

Về sổ bảo hiểm xã hội điện tử và khả năng tiếp cận chính sách của người dân tại khoản 6 Điều 1 sửa đổi khoản 2 Điều 25, đại biểu Lý Thị Lan đồng tình với việc sử dụng sổ bảo hiểm xã hội điện tử, khai thác dữ liệu và giảm hồ sơ. Tuy nhiên, từ thực tiễn địa bàn miền núi, đại biểu Lan cho rằng, khi thiết kế thủ tục phải tính đến một bộ phận người dân chưa có điều kiện sử dụng thiết bị thông minh, kỹ năng số còn hạn chế hoặc việc kết nối dữ liệu chưa ổn định.

“Vấn đề ở đây là không để phương thức điện tử trở thành rào cản mới đối với việc thực hiện quyền bảo hiểm xã hội”, đại biểu Lan nói, đồng thời đề nghị khi quy định chi tiết khoản 2 Điều 25 và các thủ tục tham gia, giải quyết chế độ phải đảm bảo cho người dân được lựa chọn phương thức phù hợp. Trường hợp chưa đủ điều kiện thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử thì vẫn có thể tiếp nhận trực tiếp hoặc được hỗ trợ tại cơ sở.

Bên cạnh đó, dữ liệu cơ quan nhà nước đã có thì không yêu cầu người dân kê khai, nộp lại. Trường hợp hệ thống dữ liệu kết nối hoặc xác thực điện tử gặp phải sự cố, cần phải có phương án xử lý thay thế, không để chậm việc giải quyết quyền lợi.

“Chuyển đổi số trong bảo hiểm xã hội có ý nghĩa khi giảm thủ tục cho cả cơ quan quản lý và người dân, chứ không chỉ chuyển phần khó từ cơ quan nhà nước sang người tham gia”, đại biểu Lý Thị Lan nói.