Ngăn chặn nguy cơ mua bán người, lấy bộ phận cơ thể

Góp ý về dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn ĐBQH TP.HCM) nhấn mạnh, nhận con nuôi là để mở ra một mái ấm cho trẻ em. Do đó, tuyệt đối không thể để thủ tục nhân văn ấy bị lợi dụng, biến thành cánh cửa cho các hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ.

Đánh giá cao dự thảo mới nhất đã bổ sung quy định về hành vi bị nghiêm cấm, xác minh trẻ bị bỏ rơi và bảo vệ trẻ khi hủy quyết định nuôi con nuôi, song đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng như vậy là chưa đủ. Với lĩnh vực liên quan trực tiếp đến thân thể và tương lai của trẻ, luật phải lường trước những kịch bản xấu nhất và thiết kế cơ chế phát hiện rủi ro ngay từ sớm – trước khi trẻ được giao nhận, đưa ra khỏi nơi cư trú.

Để cụ thể hóa, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 quy định: "Nghiêm cấm lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển hoặc đưa trẻ em đi nhằm mua bán người, bóc lột hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể; nghiêm cấm gắn việc nhận nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể hoặc bất kỳ can thiệp y tế trái pháp luật nào". Đồng thời, những người từng bị kết án về các tội danh này vĩnh viễn không được phép nhận con nuôi. Việc thẩm tra lý lịch phải áp dụng khắt khe với cả hai vợ chồng và những người trực tiếp chăm sóc trẻ.

Về quy trình thủ tục, đại biểu kiến nghị quy định bắt buộc phải lập "Báo cáo đánh giá trẻ và phương án chăm sóc". Đối với trường hợp nhận nuôi có yếu tố nước ngoài, hồ sơ phải thể hiện rõ kết quả tìm kiếm gia đình thay thế tại Việt Nam trong một thời hạn hợp lý nhằm đảm bảo tính thực chất của nguyên tắc ưu tiên bố trí trẻ trong nước theo Công ước La Hay.

Đặc biệt, cơ quan chức năng cần xác minh sự tự nguyện và các yếu tố bất thường trong mọi trường hợp (như hồ sơ thiếu nhất quán, có môi giới thúc ép, khoản tiền không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp...). Nếu phát hiện dấu hiệu rủi ro, phải tạm dừng giao nhận và báo cáo cơ quan bảo vệ trẻ em, công an để can thiệp kịp thời. Khi hủy quyết định nuôi con nuôi, trẻ phải lập tức được bố trí nơi ở an toàn, hỗ trợ tâm lý chứ không bị đẩy vào "khoảng trống chăm sóc".

"Một bộ hồ sơ có thể bị làm giả, một quyết định có thể bị lợi dụng. Nhưng nếu luật buộc xác minh độc lập, nhận diện dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời, chúng ta có thể chặn nguy cơ trước khi trẻ bị tổn hại. Đó phải là chuẩn bảo vệ của Luật Nuôi con nuôi sửa đổi", đại biểu Nguyễn Vũ Trung đúc kết.

Phòng ngừa xung đột lợi ích từ các khoản đóng góp

Cũng chia sẻ góc nhìn bảo vệ quyền lợi tối đa cho trẻ em, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) lại chỉ ra những lỗ hổng tiềm ẩn nguy cơ xung đột lợi ích ngay tại các cơ sở trợ giúp xã hội.

Theo đại biểu, dự thảo đang quy định khoản đóng góp của người nhận con nuôi (người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài) tại cơ sở trợ giúp xã hội được sử dụng một phần để chi trả thù lao cho nhân viên. Trong khi đó, chính các cơ sở này lại được giao quyền rà soát, đánh giá, đề nghị và thể hiện ý kiến bằng văn bản về việc cho trẻ làm con nuôi. Việc cơ sở vừa tham gia đánh giá, đề xuất, vừa có nhân viên nhận thù lao liên quan đến việc cho trẻ làm con nuôi rất dễ dẫn đến nguy cơ xung đột lợi ích.

Để kiểm soát vấn đề này, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị bổ sung nguyên tắc quản lý ngay trong luật: Khoản đóng góp phải được hạch toán minh bạch, chịu sự kiểm tra giám sát; thù lao cho nhân viên phải căn cứ vào khối lượng công việc thực tế, tuyệt đối không gắn với số lượng trẻ được cho làm con nuôi. Khoản tiền đóng góp không được phép chi phối việc đánh giá, đề xuất và đồng ý cho trẻ làm con nuôi.

Chỉ chấm dứt việc nuôi con nuôi khi thực sự cần thiết

Liên quan đến căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi, dự thảo đề xuất áp dụng đối với trường hợp người nhận nuôi độc thân hoặc cả cha mẹ nuôi chết, phải chấp hành hình phạt tù từ 3 năm trở lên, mất năng lực hành vi dân sự hoặc mắc bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, đại biểu Dương Khắc Mai lưu ý, việc cha mẹ nuôi không còn khả năng "trực tiếp chăm sóc" không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải "chấm dứt quan hệ pháp lý". Trước khi ra quyết định chấm dứt, tòa án cần xem xét khả năng chuyển giao quyền giám hộ, chăm sóc cho các thành viên khác trong gia đình nuôi, dựa trên nguyện vọng và sự gắn bó của trẻ. Việc chấm dứt chỉ nên thực hiện khi thực sự cần thiết vì lợi ích tốt nhất của trẻ, tránh làm đứt gãy các mối quan hệ gia đình đang ổn định.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đã phát sinh của con nuôi và người thứ ba ngay tình. Theo đó, khi quyết định nuôi con nuôi bị xử lý trái pháp luật, con nuôi không bị buộc phải hoàn trả các chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đã nhận. Người có lỗi trong quá trình giải quyết hồ sơ sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật dân sự.