Trẻ con nói dối không phải chuyện lạ. Giấu điểm kém, chép bài bạn, lén xem tài liệu, nói quanh khi chưa làm bài, đổ lỗi cho hoàn cảnh… gần như trường nào cũng gặp. Có em nói dối vụng về. Có em nói dối rất khôn. Người lớn thường nổi giận rồi kết luận: trẻ thiếu trung thực. Kết luận ấy không sai hẳn, nhưng ta mới thấy phần nổi.

Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy trẻ nói dối không đơn giản vì “hư”. Đứa trẻ bắt đầu biết nói dối khi đã có khả năng phân biệt điều mình biết với điều người khác biết. Nói cách khác, nói dối cũng gắn với sự phát triển nhận thức xã hội. Nhưng điều đáng chú ý hơn là môi trường. Nghiên cứu của Victoria Talwar và cộng sự cho thấy trẻ trong môi trường trừng phạt nặng có xu hướng nói dối nhiều hơn để che giấu lỗi nhỏ; đe dọa trừng phạt không hẳn làm trẻ nói thật tốt hơn, có khi còn đẩy trẻ vào cảnh phải giấu.

Điều ấy không xa lạ với lớp học Việt Nam. Một đứa trẻ bị cha mẹ ép điểm cao, bị so với “con nhà người ta”, bị thầy cô nhắc thành tích, sợ mất danh hiệu, sợ bị mắng trước lớp, rất dễ chọn nói dối như lối thoát nhanh. Khi sợ hãi lớn hơn niềm tin, trung thực trở thành rủi ro cho đứa trẻ đang sợ hãi. Nói dối lúc ấy không phải mưu mô gì ghê gớm; nó giống phản xạ tự vệ của một đứa trẻ chưa đủ bản lĩnh chịu sức ép.

John Dewey từng cảnh báo về chỗ yếu của giáo dục đạo đức kiểu “dạy cho biết”. Trong Moral Principles in Education, ông phân biệt giữa “ý niệm về đạo đức” và “ý niệm đạo đức”: biết về sự trung thực không tự động biến thành hành vi trung thực. Ông cũng nhấn mạnh trường học phải là một cộng đồng sống, nơi đạo đức được hình thành qua thói quen, hành động, quan hệ và trách nhiệm, chứ không chỉ qua lời giảng hay xử lý vi phạm.

Những ai từng học tiểu học trước đây hẳn còn nhớ chuyện cậu bé Vladimir I. Lenin làm vỡ lọ hoa rồi thật thà nhận lỗi với người lớn. Câu chuyện ấy đơn giản, thậm chí có thể chỉ là một mẩu chuyện giáo dục đạo đức được kểtrong nhà trường, nhưng nó chạm đúng tâm lý trẻ nhỏ: làm sai thì sợ, sợ thì muốn giấu, nhưng dũng cảm dám nói thật, nhận lỗi mới là điều đáng quý. Trẻ cần thấy tinh thần ấy trong chính lớp học của mình: thầy cô công bằng, cha mẹ không quở trách, to tiếng dọa nạt con vì một điểm kém, nhà trường không to vẽ hồ sơ thành tích.

Nhật Bản cũng giáo dục đạo đức từ những việc nhỏ như vậy. Không chỉ giảng trong lớp, họ đưa đạo đức vào nề nếp: học sinh tự phục vụ, cùng giữ lớp sạch, xếp hàng, nhận việc chung, xin lỗi khi làm phiền người khác. Bộ Giáo dục Nhật Bản coi giáo dục đạo đức là cách giúp học sinh nhìn lại bản thân và có phẩm chất cần thiết để trở thành thành viên tốt của xã hội. Trung thực vì thế không đứng một mình. Nó đi cùng trách nhiệm, biết nghĩ đến người khác và biết xấu hổ khi phần việc của mình làm hỏng việc chung.

Singapore lại đặt trung thực trong giáo dục nhân cách và công dân. Các giá trị cốt lõi của họ gồm tôn trọng, trách nhiệm, kiên cường, chính trực, quan tâm và hòa hợp. Học sinh không chỉ học điều gì đúng, mà được dẫn vào những lựa chọn cụ thể: quan hệ với bạn bè, áp lực gia đình, lợi ích cá nhân, trách nhiệm với cộng đồng. Trung thực chỉ thật sự thành phẩm chất khi trẻ biết chọn điều đúng trong tình huống có cái giá phải trả.

Ở ta, giáo dục đạo đức nhiều khi vẫn nghiêng về nhắc nhở và kỷ luật. Học sinh học nội quy, nghe phê bình trong sinh hoạt lớp, đọc 5 điều Bác Hồ dạy, viết cam kết không vi phạm để bị Sao Đỏ ghi tên...Những việc ấy chỉ có thế thì chưa đủ. 5 điều Bác Hồ dạy có hai chữ: “thật thà, dũng cảm”. Đáng tiếc là ở không ít nơi, phần ấy chỉ còn được đọc lên như nghi thức, trong khi đời sống nhà trường lại có những chuyện làm trẻ mất niềm tin: điểm số được làm đẹp, nhận xét cho vừa hồ sơ, thành tích báo cáo tròn trịa quá mức.

Các cụ xưa nói: “Bé không vin, cả gãy cành”. Trung thực cũng phải được uốn từ sớm, bằng tấm gương và cách xử lý lỗi sai hằng ngày; để nói dối thành thói quen rồi mới sửa thì rất nhọc.

Gia đình cũng phải nhìn lại. Khi con nói điểm kém mà lập tức bị mắng, trẻ sẽ học cách giấu điểm. Khi cha mẹ chỉ hỏi “được mấy điểm” mà ít hỏi “con đã hiểu gì, còn vướng gì”, trẻ sẽ hiểu rằng điểm số quan trọng hơn sự thật. Muốn con thật thà, phản ứng đầu tiên của người lớn trước lỗi sai phải bớt làm trẻ hoảng.

Nhà trường càng phải làm gương. Một thầy cô dám nhận mình nhầm có sức giáo dục hơn nhiều lời rao giảng. Một cách xử lý công bằng trong lớp có giá trị hơn nhiều lần nhắc nội quy. Một hiệu trưởng dám nói thật về điểm yếu của trường có thể dạy học sinh trung thực sâu hơn cả tháng sinh hoạt chủ điểm.

Dạy trẻ trung thực không bắt đầu từ câu “các em không được nói dối” mà nên bắt đầu từ một môi trường nơi nói thật không bị trừng phạt, lỗi sai được dùng để sửa mình, điểm số không bị biến thành đồ trang sức, và người lớn không bắt trẻ sống điều mà chính mình né tránh.