Chiến thắng của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11 đã làm thay đổi đáng kể cán cân quyền lực tại Washington, khi đảng này giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, chấm dứt thế đa số của đảng Cộng hòa trong 2 năm đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Tổng thống Donald Trump.

Quốc hội mới, dự kiến bắt đầu hoạt động vào đầu tháng 1/2027, sẽ tạo ra những thách thức đối với chương trình nghị sự của Nhà Trắng. Với đa số ghế tại cả hai viện, đảng Dân chủ có thể ngăn chặn các dự luật mà họ phản đối, tăng cường giám sát chính quyền và mở các cuộc điều tra nhằm vào những chính sách gây tranh cãi.

Tuy nhiên, việc kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa với khả năng đảo ngược mọi quyết định của Tổng thống. Hiến pháp Mỹ trao cho người đứng đầu Nhà Trắng những quyền hạn đáng kể trong lĩnh vực đối ngoại, an ninh và điều hành chính phủ. Đặc biệt, khi đảng Dân chủ không nắm giữ đa số hai phần ba tại cả hai viện, ông Trump vẫn có thể sử dụng quyền phủ quyết để ngăn chặn nhiều dự luật mà ông phản đối.

Theo giới phân tích, ba vấn đề có thể trở thành tâm điểm đối đầu giữa Nhà Trắng và Quốc hội mới là cuộc chiến với Iran, chính sách thuế quan thương mại và chiến dịch siết chặt nhập cư.

Cuộc chiến Iran: Quốc hội có thể hạn chế quyền lực của ông Trump?

Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran được xem là một trong những nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Bản thân Tổng thống Trump cũng thừa nhận tác động của cuộc xung đột đối với kết quả bỏ phiếu. Trong cuộc phỏng vấn với Fox News, ông Trump cho rằng vấn đề Iran phần nào ảnh hưởng đến kết quả bầu cử, song khẳng định cử tri vẫn hiểu được tầm quan trọng của những gì chính quyền ông đã thực hiện.

Trên thực tế, sự bất mãn trước tình trạng lạm phát, giá nhiên liệu và thực phẩm tăng cao đã trở thành bất lợi lớn đối với đảng Cộng hòa. Đảng Dân chủ tận dụng những lo ngại này, tập trung vận động tranh cử bằng các cam kết giảm chi phí sinh hoạt và ưu tiên ngân sách cho những nhu cầu trong nước.

Việc ông Trump phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hồi tháng 2 mà không có sự chấp thuận của Quốc hội cũng làm dấy lên tranh cãi về giới hạn quyền lực của tổng thống trong các quyết định liên quan đến chiến tranh. Dù tiếp tục nắm quyền chỉ huy quân đội và có thể ra lệnh tiến hành các cuộc tấn công, ông Trump sẽ phải đối mặt với sức ép lớn hơn từ Quốc hội mới, đặc biệt trong vấn đề phân bổ ngân sách.

Một trong những công cụ quan trọng nhất của Quốc hội là quyền quyết định chi tiêu liên bang. Các nhà lập pháp có thể tìm cách hạn chế hoặc từ chối cấp thêm kinh phí cho những hoạt động quân sự tại Iran, qua đó gây sức ép buộc Nhà Trắng điều chỉnh chiến lược.

Tuy nhiên, ông James Boys, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chính trị Mỹ thuộc Đại học College London, nhận định việc cắt nguồn tài chính dành cho chiến dịch quân sự sẽ gây ra những hệ lụy đáng kể khi binh sĩ Mỹ vẫn đang được triển khai tại khu vực xung đột. Quyết định như vậy có thể bị xem là đặt tính mạng quân nhân Mỹ vào tình thế nguy hiểm.

Một công cụ khác mà đảng Dân chủ có thể sử dụng là Nghị quyết Quyền hạn Chiến tranh năm 1973, nhằm hạn chế khả năng tổng thống đơn phương kéo dài các hoạt động quân sự mà không có sự chấp thuận của Quốc hội. Theo quy định này, tổng thống về nguyên tắc phải chấm dứt hoạt động quân sự trong vòng 60 ngày nếu Quốc hội không tuyên chiến hoặc cho phép tiếp tục sử dụng vũ lực. Tuy nhiên, Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết nghị quyết yêu cầu chấm dứt chiến dịch. Để bác bỏ quyền phủ quyết, cần có sự ủng hộ của ít nhất 2/3 số thành viên tại cả Hạ viện và Thượng viện, tỷ lệ mà đảng Dân chủ chưa đạt được.

Giáo sư Scott Lucas, chuyên gia chính trị quốc tế tại Viện UCD Clinton ở Dublin (Ireland), cho rằng đảng Dân chủ có thể tìm kiếm sự hợp tác từ những nghị sĩ Cộng hòa muốn giữ khoảng cách với Tổng thống Trump sau thất bại bầu cử. Ông Lucas đặc biệt đề cập đến Phó Tổng thống JD Vance, người đã phản đối cuộc chiến ngay từ đầu và gần đây gửi thư tới một quan chức an ninh cấp cao của Iran trong nỗ lực được cho là nhằm nối lại đàm phán, ngăn chặn các cuộc tấn công tiếp theo.

Trong khi đó ông James Boys cho rằng kết quả bầu cử chưa chắc khiến Tổng thống Trump điều chỉnh theo hướng mềm mỏng hơn. Do không thể tiếp tục tranh cử tổng thống sau nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump có thể cảm thấy có nhiều dư địa hơn để theo đuổi các quyết định vốn gây tranh cãi trên trường quốc tế. Thậm chí, trong bối cảnh vị thế chính trị trong nước suy yếu, ông Trump có thể lựa chọn gia tăng sức ép quân sự tại Trung Đông nhằm tạo dấu ấn đối ngoại cho nhiệm kỳ cuối cùng.

Chính sách thuế quan: Khó đảo ngược trong ngắn hạn

Bên cạnh cuộc chiến Iran, chính sách thuế quan của Tổng thống Trump cũng được dự báo trở thành một trong những vấn đề gây bất đồng lớn giữa Nhà Trắng và Quốc hội mới.

Trong năm 2025, chính quyền Tổng thống Trump áp dụng các mức thuế nhập khẩu từ 10% đến 50% đối với hàng hóa từ khoảng 90 quốc gia, với mục tiêu thu hẹp thâm hụt thương mại của Mỹ. Các biện pháp này gây biến động mạnh trên thị trường toàn cầu, đồng thời làm gia tăng tranh luận về tác động đối với nền kinh tế Mỹ.

Tháng 2/2026, Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ cơ sở pháp lý của một phần các mức thuế mà chính quyền Trump áp dụng. Tuy nhiên, Nhà Trắng nhanh chóng tìm kiếm những căn cứ pháp lý khác để duy trì chính sách thương mại cứng rắn.

Chỉ vài ngày sau phán quyết của Tòa án Tối cao, ông Trump ký sắc lệnh mới dựa trên quy định pháp luật khác, nâng mức thuế từ 10% lên 15%. Dù vậy, cơ chế này chỉ cho phép áp dụng thuế trong thời hạn tối đa 150 ngày, trừ khi được Quốc hội chấp thuận gia hạn.

Trong chiến dịch tranh cử giữa nhiệm kỳ, đảng Dân chủ liên tục chỉ trích chính sách thuế quan của ông Trump, cho rằng các biện pháp này góp phần khiến chi phí sinh hoạt tại Mỹ tăng cao. Theo lập luận của đảng này, chi phí thuế quan trước hết do các doanh nghiệp nhập khẩu Mỹ gánh chịu, sau đó có thể được chuyển sang người tiêu dùng thông qua giá bán cao hơn.

Khi nắm quyền kiểm soát Quốc hội, các nghị sĩ Dân chủ có thể thúc đẩy những biện pháp miễn trừ hoặc điều chỉnh thuế đối với một số nhóm hàng hóa, qua đó giảm bớt sức ép cho hoạt động thương mại. Tuy nhiên, khả năng thay đổi toàn diện chính sách thuế quan vẫn bị hạn chế bởi quyền phủ quyết của Tổng thống và những quyền hạn thương mại mà pháp luật trao cho cơ quan hành pháp.

Theo giới phân tích, một sự điều chỉnh căn bản trong chính sách thương mại Mỹ có thể phải chờ đến cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 và sự thay đổi lãnh đạo tại Nhà Trắng. Ông James Boys cũng lưu ý rằng tranh chấp pháp lý liên quan đến thuế quan vẫn chưa kết thúc, trong đó có vấn đề liệu chính phủ Mỹ có phải hoàn trả số tiền thuế đã thu theo các biện pháp bị tòa án bác bỏ hay không.

Dù bất đồng sâu sắc về chính sách thuế quan, hai đảng vẫn có khả năng duy trì đồng thuận trong một số vấn đề thương mại và công nghệ liên quan đến Trung Quốc. Quốc hội Mỹ được dự báo tiếp tục thúc đẩy các biện pháp hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến của Trung Quốc, bao gồm những dự luật mở rộng kiểm soát xuất khẩu và ngăn chặn việc chuyển giao chip trí tuệ nhân tạo cho các đối thủ của Washington.

Chính sách nhập cư: Gia tăng sức ép điều tra và giám sát

Theo Giáo sư Scott Lucas, một trong những hệ quả quan trọng nhất của cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ là đảng Dân chủ sẽ nắm quyền lãnh đạo các ủy ban của Quốc hội, qua đó có thể chủ động mở các cuộc điều tra và yêu cầu những cá nhân liên quan ra điều trần.

Quyền hạn này có thể được sử dụng để xem xét các hoạt động kinh doanh của gia đình Tổng thống Trump, mối quan hệ giữa ông với tỷ phú Jeffrey Epstein, người từng bị kết án về các tội danh liên quan đến tình dục; cũng như cách Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth điều hành cuộc chiến với Iran. Một số nghị sĩ Dân chủ thậm chí có thể thúc đẩy nỗ lực luận tội ông Trump lần thứ ba.

Tuy nhiên, chính sách nhập cư được dự báo sẽ trở thành một trong những trọng tâm điều tra, bởi đây là vấn đề gây tranh cãi lớn trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump. Đảng Dân chủ nhiều lần tuyên bố sẽ sử dụng quyền yêu cầu cung cấp tài liệu và triệu tập nhân chứng để làm rõ sự phối hợp giữa Sở Thuế vụ Mỹ (IRS) và Bộ An ninh Nội địa trong quá trình thực hiện chính sách trục xuất người nhập cư và người tị nạn.

Các biện pháp bắt giữ người nhập cư tại sân bay hoặc ngay trong quá trình tham dự những phiên điều trần liên quan đến tình trạng cư trú đã trở thành một phần trong chiến dịch trục xuất quy mô lớn của chính quyền Tổng thống Trump, vốn là cam kết quan trọng được ông đưa ra trong cuộc tranh cử tổng thống năm 2024.

Tuy nhiên, các biện pháp thực thi ngày càng cứng rắn đã vấp phải phản ứng từ một bộ phận công chúng Mỹ. Theo cuộc thăm dò do Fox News công bố trước bầu cử, 53% cử tri đã đăng ký bỏ phiếu cho rằng chiến dịch siết chặt nhập cư của chính quyền ông Trump đã đi quá xa.

Trong khi đó, Bộ An ninh Nội địa Mỹ bảo vệ chính sách của mình, cho biết khoảng 70% số người bị tạm giữ vì lý do nhập cư có liên quan đến các hành vi phạm tội, nếu tính cả những trường hợp đang bị truy tố. Những người chỉ trích đặt câu hỏi về cách thống kê này, bởi theo nguyên tắc pháp lý của Mỹ, một người được coi là vô tội cho đến khi tòa án có phán quyết xác định họ phạm tội.

Với quyền kiểm soát các ủy ban Quốc hội, đảng Dân chủ có thể yêu cầu chính quyền cung cấp hồ sơ, làm rõ căn cứ pháp lý của các hoạt động bắt giữ, trục xuất và xem xét trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Giáo sư Scott Lucas cho rằng kết quả bầu cử cũng mở ra cơ hội để các nghị sĩ Dân chủ và những thành viên Cộng hòa có quan điểm ôn hòa tăng cường hợp tác với chính quyền các bang và cộng đồng địa phương, thúc đẩy những chính sách nhập cư phù hợp hơn với thực tiễn.